के बंगलादेशको चुनावी परिणामले नेपालमा कम्प-पराकम्प हुन्छ त ?

डा.विजय दत्त

अहिले नेपालका शीर्ष नेतृत्वहरुले बंगलादेशको चुनावी परिणामपछि गलत भाष्य निमार्ण गर्न खोजेको देखिन्छ । के हो बंगलादेशको यथार्थता र नेपालको अवस्था एक तुलनात्मक अध्ययनबाट प्रष्ट हौं हामी !

१. पृष्ठभूमि
दक्षिण एशियाको राजनीतिक तरंग
दक्षिण एशियामा Bangladesh पछिल्ला दुई दशकमा तीव्र आर्थिक वृद्धिदर, मानव विकास सूचकांकमा सुधार र निर्यातमुखी औद्योगिक संरचनाका कारण भारतपछि उल्लेखनीय रूपमा उभिएको मुलुक हो। तर आर्थिक उपलब्धिसँगै राजनीतिक स्थायित्व भने सधैं सन्तुलित रहेन। त्यहाँ परम्परागत रूपमा दुई प्रमुख शक्ति—Bangladesh Nationalist Party (बीएनपी) र Awami League—बीच प्रतिस्पर्धा चल्दै आयो।
लामो समयसम्म सत्तामा रहेको दलले राज्य संयन्त्र, न्यायिक प्रक्रिया र प्रशासनिक संरचनामा प्रभाव जमाएको आरोप लागिरह्यो। प्रतिपक्षी नेताहरूलाई मुद्दा–मामिलामा अल्झाएर मुलुकबाहिर राखिएको कथन व्यापक बन्यो। युवापुस्तामा निराशा बढ्दै जाँदा आन्दोलन, झडप र बलिदानका घटनाहरूले राजनीति थप ध्रुवीकृत बनायो।

२.चुनावी परिणाम
१२ फेब्रुअरी २०२६ को निर्वाचनपछि परम्परागत सत्ताधारी दल शून्यतर्फ धकेलिएको र निर्वासित नेताको दलले बहुमत नजिकको सिट जितेको दाबी सार्वजनिक भयो। युवापुस्ताका स्वतन्त्र वा नयाँ समूहहरूले पनि सीमित तर प्रतीकात्मक उपस्थिति जनाए। अदालतका कठोर फैसला र निर्वासनका प्रसंगहरूले घटनालाई अझ नाटकीय बनायो।

३.नेपालमा राजनीतिक कम्पन
यही परिदृश्यलाई लिएर नेपालमा “कम्प–पराकम्प” सिर्जना गर्ने प्रयास भइरहेको देखिन्छ— *बंगलादेशमा जस्तै नेपालमा पनि हुन सक्छ ?* भन्ने राजनीतिक भाष्य सुनिन थालेको छ।

४.के राजनीतिक परिणामहरू सधैं ‘संक्रमण’ भएर सर्छन्?
राजनीतिक विज्ञानको सामान्य सिद्धान्त अनुसार कुनै देशको चुनावी परिणाम अर्को देशमा यान्त्रिक रूपमा प्रतिलिपि हुँदैन। प्रत्येक देशको—
ऐतिहासिक विकासक्रम
संविधानिक संरचना
सामाजिक संरचना
राजनीतिक संस्कार
सुरक्षा–प्रशासनिक प्रणाली
नागरिक चेतना
—आ–आफ्नै विशेषता हुन्छ।
नेपाल र बंगलादेश दुवै दक्षिण एशियाली मुलुक भए पनि राजनीतिक उत्पत्तिको धरातल फरक छ। बंगलादेश १९७१ को मुक्ति संग्रामपछि नयाँ राष्ट्रका रूपमा उदाएको; नेपाल भने शताब्दीयौँ पुरानो राजनैतिक–सांस्कृतिक निरन्तरतासहित २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि गणतन्त्रमा रूपान्तरण भएको।
त्यसैले एउटा देशको चुनावी लहर अर्को देशमा प्रत्यक्ष रूपमा आयात–निर्यात हुने कुरा होइन; अधिकतम रूपमा मनोवैज्ञानिक वा प्रतीकात्मक प्रभाव मात्र हुन सक्छ।

५.नेपालमा असन्तोषका जरा :
नेपालमा २०४७ सालपछिका ३५ वर्षमा करिब ३० प्रधानमन्त्री फेरिए। गणतन्त्रपछि १७ वर्षमा करिब १५ प्रधानमन्त्री बने। सत्ता–परिवर्तनको तीव्रता र गठबन्धन संस्कृतिले राजनीतिक स्थायित्वमाथि प्रश्न उठाएको यथार्थ छ।
युवापुस्तामा देखिएको असन्तोषका केही प्रमुख कारणहरू:
रोजगारी संकट र वैदेशिक पलायन
भ्रष्टाचार र दण्डहीनता
नीतिगत निरन्तरताको अभाव
नेतामुखी विकास र संस्थामुखी कमजोरी
राजनीतिक दलभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रको कमी
तर यी समस्याहरू हुँदा–हुँदै पनि नेपालमा नियमित निर्वाचन, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र दलगत प्रतिस्पर्धा कायम छ। सरकार बदल्न विद्रोह होइन, मतपेटिका प्रयोग हुन्छ।
यसकारण प्रश्न उठ्छ—यदि बंगलादेशमा सत्ताधारी दल शून्यमा झर्‍यो भने के नेपालमा पनि सत्ताधारीहरू शून्य हुनुपर्छ?
राजनीति गणित होइन; जनमत सापेक्ष सन्दर्भमा तय हुन्छ। नेपाली मतदाता ऐतिहासिक रूपमा “पूर्ण बहिष्कार” भन्दा “सन्तुलन र प्रतिस्पर्धा” रोज्ने प्रवृत्तिका देखिएका छन्।

६. युवा विद्रोह : क्रान्ति कि सुधार?
बंगलादेशमा युवापुस्ताले प्रत्यक्ष आन्दोलनमार्फत परिवर्तनको मार्ग रोजेको कथन छ। नेपालमा पनि युवाहरू सामाजिक सञ्जाल, स्वतन्त्र उम्मेदवारी र वैकल्पिक शक्तिहरूमार्फत असन्तोष व्यक्त गरिरहेका छन्।
तर नेपालमा परिवर्तनको मार्ग प्रायः सुधारवादी र संस्थागत देखिन्छ—
स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको उदय
नयाँ दलहरूको प्रवेश
नागरिक अभियन्ताहरूको सक्रियता
सामाजिक सञ्जालमार्फत पारदर्शिताको माग
यो क्रमिक रूपान्तरण हो; हिंसात्मक विद्रोहको पूर्वसंकेत होइन।

७.निर्वासन र मृत्युदण्डको बहस
बंगलादेशी परिप्रेक्ष्यमा अदालतका कठोर फैसलाहरू र निर्वासनका घटनाले राजनीतिलाई व्यक्तिगत बनाएको आरोप लाग्छ।
नेपालको सन्दर्भ फरक छ। यहाँ शीर्ष नेताहरूविरुद्ध मुद्दा चलेका छन्, अनुसन्धान भएका छन्; तर न्यायिक प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा खुला र सार्वजनिक बहसका साथ अघि बढेको छ।
नेपालको संविधान मृत्युदण्डलाई निषेध गर्छ। त्यसैले “निर्वासन” वा “मृत्युदण्ड” जस्ता प्रसंग नेपाली राजनीतिक संरचनासँग मेल खाँदैनन्।

८. के नेपालमा ‘शून्य परिणाम’ सम्भव छ?
सत्ताधारी दलहरूलाई पूर्ण रूपमा पराजित गर्ने सम्भावना सैद्धान्तिक रूपमा हुन्छ; तर नेपालमा दलगत आधार क्षेत्रीय, जातीय, वैचारिक र संगठनात्मक रूपमा गहिरो छ।
पुराना दलहरूको जरा गाउँ–टोलसम्म फैलिएको छ।
राज्य संरचनामा बहुदलीय प्रतिस्पर्धा स्वीकृत छ।
निर्वाचन आयोग र न्यायालयको भूमिका अपेक्षाकृत स्वतन्त्र छ।
यसले पूर्ण ध्वंसको सम्भावना कम र क्रमिक सुधारको सम्भावना बढी बनाउँछ।

९.मनोवैज्ञानिक प्रभाव : डर कि चेतावनी?
नेपालका केही सत्ताधारी नेताहरूले “बंगलादेश जस्तै परिणाम नेपालमा पनि आउन सक्छ” भन्दै चेतावनी दिने शैली अपनाएका छन्।
यो दुई अर्थमा बुझ्न सकिन्छ—
आत्मालोचनाको संकेत – जनताको असन्तोषलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने सन्देश।
राजनीतिक भय सिर्जना – मतदातालाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित गर्ने रणनीति।
तर नेपाली समाजको मौलिक संस्कार संवाद, समन्वय र सहिष्णुतामा आधारित छ। यहाँ राजनीतिक असन्तोषलाई तुरुन्तै क्रान्तिको रूप दिने प्रवृत्ति व्यापक छैन।

१०.नेपालको मौलिकता : संस्कार र संरचना
नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुधार्मिक समाज हो। यहाँ शक्ति सन्तुलनको परम्परा—
पंचायतकालदेखि जनआन्दोलनसम्म
राजतन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्म
माओवादी युद्धदेखि शान्ति प्रक्रिया
—सबै चरणमा क्रमिक रूपान्तरणमार्फत आएको छ।
यसैले नेपालमा परिवर्तन “ध्वंस” भन्दा “संक्रमण” र “समन्वय” मार्फत हुने सम्भावना बलियो छ।

११. निष्कर्ष : प्रभाव होइन, प्रतिबिम्ब
बंगलादेशको चुनावी परिणामले नेपालमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दैन; तर यसले एउटा प्रतिबिम्ब अवश्य देखाउँछ—
दीर्घकालीन सत्ता केन्द्रीकरणप्रति जनताको असन्तोष
युवापुस्ताको उदीयमान शक्ति
न्यायिक पारदर्शिताको माग
लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको आवश्यकता
नेपालका सत्ताधारीहरूले यसलाई डरका रूपमा होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
जनतालाई भ्रममा पारेर, विदेशी उदाहरण देखाएर राजनीतिक लाभ खोज्नु दीर्घकालीन रणनीति होइन।
अन्ततः, नेपाली मतदाता सचेत छन्। उनीहरू क्रान्ति होइन, परिणाम खोज्छन्; नाराभन्दा नीति हेर्छन्; व्यक्तिभन्दा संस्थालाई मूल्य दिन थालेका छन्।
तसर्थ, बंगलादेशको परिणाम नेपालमा न त प्रत्यक्ष सर्छ, न त यान्त्रिक रूपमा दोहोरिन्छ। तर यसले एउटा चेतावनी अवश्य दिन्छ—
लोकतन्त्रमा जनमतभन्दा ठूलो शक्ति अरू केही हुँदैन।
नेपालले आफ्नै मौलिक बाटोबाट सुधार, उत्तरदायित्व र पारदर्शिताको दिशामा अघि बढ्नुपर्छ। बाह्य उदाहरणलाई अन्धअनुकरण होइन, आत्मसमीक्षाको दर्पण बनाउनु नै बुद्धिमानी हुनेछ। शीर्ष नेतृत्वहरुले बोल्नु भन्दा पहिले सयपटक सोच्नुपर्ने बेला हो,होइन र ?