AI को लागि मानव-केन्द्रित भविष्य निर्माण

नयाँ दिल्लीमा सम्पन्न AI Impact Summit 2026 ले विश्वलाई दियो समावेशी र नैतिक AI को सन्देश। मानव इतिहासको एक निर्णायक मोडमा विश्व समुदाय नयाँ दिल्लीमा आयोजित AI Impact Summit 2026 मा एकत्रित भयो। १०० भन्दा बढी राष्ट्रका राष्ट्रप्रमुख, सरकार प्रमुख, प्रतिनिधि र नवप्रवर्तकहरूको सहभागिताले यो सम्मेलन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो र खुला AI मञ्चका रूपमा स्थापित भयो। भारतका लागि यो गर्व र जिम्मेवारी दुवैको क्षण थियो।
सम्मेलनका क्रममा प्रदर्शनी हलहरूमा हजारौं युवाहरूको उत्साह र जिज्ञासा देखिन्थ्यो। अत्याधुनिक AI उत्पादन तथा सेवाहरू प्रदर्शन गरिए। यसले स्पष्ट संकेत दियो—AI अब सीमित प्रविधि होइन, जनआन्दोलनको रूपमा विस्तार भइरहेको छ।
प्रधानमन्त्री Narendra Modi ले आफ्नो सम्बोधनमा मानव–केन्द्रित AI को अवधारणा प्रस्तुत गर्दै प्रविधि मानव सेवामा केन्द्रित हुनुपर्ने धारणा दोहोर्‍याए। उनले आगो, लेखन, बिजुली र इन्टरनेटजस्तै AI पनि सभ्यताको मार्ग परिवर्तन गर्ने शक्तिशाली प्रविधि भएको उल्लेख गरे। तर यसको प्रभाव अझ तीव्र र व्यापक हुन सक्ने चेतावनीसमेत दिए।
‘MANAV’ – मानवताको मार्गदर्शक रूपरेखा
भारतले सम्मेलनमा ‘MANAV’ नामक मानव–केन्द्रित AI शासन रूपरेखा प्रस्तुत गर्‍यो।
MANAV को अर्थ:
M – Moral and Ethical Systems: AI नैतिक सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ।
A – Accountable Governance: पारदर्शी नियम र बलियो निगरानी आवश्यक।
N – National Sovereignty: डेटामाथि राष्ट्रिय अधिकारको सम्मान।
A – Accessible and Inclusive: AI सबैका लागि पहुँचयोग्य हुनुपर्छ।
V – Valid and Legitimate: कानुनी र प्रमाणित प्रणाली।
यस रूपरेखाले २१औं शताब्दीमा मानवीय मूल्यमान्यतामा आधारित AI विकासको स्पष्ट मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ।
ग्रामीण भारतदेखि ग्लोबल साउथसम्म AI
भारतमा AI को सशक्त प्रयोगका उदाहरणहरू पहिले नै देखिएका छन्। भारतीय दुग्ध सहकारी Amul द्वारा सुरु गरिएको ‘सरलाबेन’ AI सहायकले ३६ लाख दुग्ध किसानहरूलाई आफ्नै भाषामा पशु स्वास्थ्य र उत्पादनसम्बन्धी जानकारी प्रदान गरिरहेको छ।
त्यस्तै ‘VISTAAR’ प्लेटफर्मले किसानहरूलाई मौसम, बजार मूल्य र कृषि परामर्श बहुभाषी रूपमा उपलब्ध गराउँदैछ। यसले AI लाई ग्रामीण सशक्तिकरणको माध्यम बनाएको छ।
विश्वास र पारदर्शिताको आवश्यकता
सम्मेलनमा डीपफेक र गलत सूचनाको जोखिमबारे गम्भीर चर्चा भयो। डिजिटल सामग्रीमा ‘प्रामाणिकता लेबल’ आवश्यक रहेको प्रस्ताव राखियो। वाटरमार्किङ र स्रोत प्रमाणीकरणका साझा विश्वव्यापी मापदण्ड विकास गर्न भारतले विश्व समुदायलाई आह्वान गरेको छ।
पूर्वाधार र युवाशक्ति
भारत AI मिसनअन्तर्गत हजारौं GPU तैनाथ गरिएको छ र थप विस्तारको तयारी भइरहेको छ। राष्ट्रिय AI रिपोजिटरी स्थापना गरी डेटासेट र मोडेलमा सहज पहुँच सुनिश्चित गरिएको छ। सेमिकन्डक्टर पूर्वाधारदेखि स्टार्टअप पारिस्थितिकी तन्त्रसम्म पूर्ण श्रृंखलामा ध्यान केन्द्रित गरिएको छ।
विश्वकै सबैभन्दा ठूलो युवा जनसंख्या भएको भारतले सीप विकास, पुनः सीप विकास र जीवनभर सिकाइ कार्यक्रमहरूलाई तीव्रता दिएको छ। नयाँ पेशा र अवसरहरू सिर्जना हुने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।
भारतले स्पष्ट सन्देश दिएको छ—AI लाई रणनीतिक सम्पत्ति होइन, साझा हितको माध्यम बनाउनु आवश्यक छ। खुला प्लेटफर्म, सहकार्य र सामूहिक बुद्धिमत्तामार्फत AI लाई मानवताको हितमा प्रयोग गर्नुपर्ने धारणा प्रस्तुत गरिएको छ।
सम्मेलनको निष्कर्ष स्पष्ट छ: AI को भविष्य प्रविधि–केन्द्रित होइन, मानव–केन्द्रित हुनुपर्छ।भारतले विश्वलाई आह्वान गरेको छ—
भारतमा डिजाइन गरौं, विश्वका लागि विकास गरौं, मानवताको हितमा प्रयोग गरौं।