श्री स्वस्थानी व्रत कथा : परम्परा, चेतना र जीवनशैली : डा. विजय दत्त

श्री स्वस्थानी व्रत कथा : परम्परा, चेतना र जीवनशैली
नेपाल पर्व–संस्कारको देश हो। यहाँका धार्मिक परम्पराहरू केवल आस्थाका विषय मात्र होइनन्, ती समाज, संस्कृति र जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। पौष शुक्ल पूर्णिमाबाट प्रारम्भ हुने श्री स्वस्थानी व्रत कथा पनि यस्तै एउटा परम्परा हो, जसलाई हामीले पुस्तौंदेखि दोहोर्‍याउँदै आएका छौँ, तर यसको बहुआयामिक अर्थमा प्रवेश कमै गर्छौँ।
स्वस्थानी व्रतलाई धेरैले महिलासँग जोडेर हेर्छन्। तर यसले बोकेको सन्देश केवल नारी–केन्द्रित नभई सम्पूर्ण समाजका लागि समान रूपमा सान्दर्भिक छ। आत्मसंयम, तपस्या र श्रद्धामार्फत जीवनलाई सन्तुलनमा राख्नु नै यसको मूल उद्देश्य हो। स्कन्द पुराणसँग सम्बन्धित यो कथा शिव–पार्वती, सती र चन्द्रावतीजस्ता पात्रमार्फत धैर्य, आस्था र नैतिकताको पाठ पढाउँछ।
आजको व्यस्त जीवनमा परिवारसँग बसेर समय बिताउनु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। स्वस्थानी व्रतको कथा श्रवण परम्पराले भने बिहान–साँझ परिवारलाई एउटै स्थानमा बसाल्छ। यसले संवादको संस्कृति विकास गर्छ, पुस्ताबीच सम्बन्ध जोड्छ र मौखिक परम्परामार्फत जीवनमूल्य हस्तान्तरण गर्छ। आधुनिक समाजले खोजिरहेको “पारिवारिक एकता” यहीँ सहज रूपमा अभ्यास हुन्छ।
सांस्कृतिक दृष्टिले पनि स्वस्थानी व्रत नेपाली पहिचानसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। शालिनदीलगायत तीर्थस्थलमा हुने माघ स्नान, भजन–कीर्तन र मेलाले सांस्कृतिक जीवन्तता उजागर गर्छ। लोकभाषामा कथा वाचन र पारम्परिक आहार–विहारले संस्कृतिलाई पुस्तौंदेखि जीवित राख्दै आएको छ।
स्वस्थानी व्रतको वैज्ञानिक पक्ष पनि कम महत्त्वपूर्ण छैन। चिसो मौसममा गरिने हल्का, सात्त्विक आहार, उपवास, बिहान सबेरै उठ्ने बानी र नियमित स्नानले शरीर र मन दुवैलाई अनुशासित बनाउँछ। आजको स्वास्थ्य विज्ञानले पनि पाचन प्रणालीलाई विश्राम दिनु र मानसिक सन्तुलन कायम राख्नु आवश्यक मान्छ, जुन अभ्यास यस व्रतमा सहजै समावेश छ।
पूर्णिमाको चन्द्रप्रभाव र मानव मनबीचको सम्बन्धलाई वैदिक दर्शनले पहिल्यै संकेत गरिसकेको छ। आधुनिक मनोविज्ञानले समेत चन्द्रचक्रले भावनामा पार्ने प्रभावलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेको छैन। यसले देखाउँछ—हाम्रा परम्पराहरू अनुभवजन्य ज्ञानमा आधारित थिए।
स्वस्थानी व्रत कथा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, यो जीवनलाई सरल, संयमित र सन्तुलित बनाउने दर्शन हो। भौतिकताको दौडमा थाकेका हामीलाई यसले रोकिएर आत्मतर्फ फर्किन सिकाउँछ। परम्परालाई अन्धविश्वासको रूपमा होइन, विवेकसहित बुझ्ने हो भने स्वस्थानी व्रत आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
अन्ततः स्वस्थानी व्रत बस्ने–नबस्ने व्यक्तिगत छनोट हो। तर यसको सन्देश—संयम, धैर्य र आत्मचिन्तन—आजको समाजका लागि अपरिहार्य छ। यही कारणले श्री स्वस्थानी व्रत कथा नेपाली समाजको अमूल्य सांस्कृतिक–आध्यात्मिक सम्पदा बनेर आजसम्म जीवित छ।