नरेन्द्र मोदी: सफल नेता वा लोकप्रियतावादी नेता ?

जेठ ६ वीरगंज

राजेन्द्रप्रसाद कोइराला

भारतको राजनीतिमा नरेन्द्र मोदी र राहुल गान्धी दुई प्रमुख व्यक्तित्व हुन्, जसको नेतृत्व शैली, नीति, र प्रभावले देशको दिशा निर्धारण गरेको छ। नरेन्द्र मोदी, सन् २०१४ देखि भारतका प्रधानमन्त्री, आफ्नो निर्णायक नेतृत्व र हिन्दु राष्ट्रवादी छविका लागि परिचित छन्। अर्कोतर्फ, राहुल गान्धी, भारतीय राष्ट्रिय काँग्रेसका नेता, समावेशी र सामाजिक न्यायमा केन्द्रित राजनीतिका पक्षधर मानिन्छन्। यो लेखमा, नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वलाई सफल वा लोकप्रियतावादीको रूपमा विश्लेषण गर्दै राहुल गान्धीसँग तुलना गरिनेछ, नेपाली भाषामा जीवन्त उदाहरण र समर्थन विवरणसहित।

नरेन्द्र मोदी: सफल नेता वा लोकप्रियतावादी ?

सफल नेताको परिभाषा: सफल नेताले दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि, सामाजिक समावेशिता, र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव विस्तार गर्छ। उसको नीतिहरूले जनताको जीवनस्तर सुधार्छ र देशको एकतामा योगदान पुर्याउँछ।

लोकप्रियतावादी नेताको परिभाषा: लोकप्रियतावादी नेताले छोटो अवधिको जनसमर्थन प्राप्त गर्न भावनात्मक नारा, धार्मिक वा सांस्कृतिक मुद्दा, र प्रचारको सहारा लिन्छ, तर दीर्घकालीन नीतिहरूमा कमी हुन सक्छ।

नरेन्द्र मोदीको नेतृत्व: सफलताका प्रमाणहरू नरेन्द्र मोदीले भारतलाई विश्व मञ्चमा शक्तिशाली राष्ट्रको रूपमा स्थापित गरेका छन्। उनको नेतृत्वमा भारत विश्वको पाँचौँ ठूलो अर्थतन्त्र बनेको छ, जुन सन् २०१४ मा ११औँ स्थानमा थियो। मेक इन इन्डिया, डिजिटल इन्डिया, र स्वच्छ भारत अभियान जस्ता पहलहरूले उद्योग, प्रविधि, र सरसफाइमा सुधार ल्याएका छन्। उदाहरणका लागि, स्वच्छ भारत अभियानले ग्रामीण क्षेत्रमा १० करोडभन्दा बढी शौचालय निर्माण गरेको छ, जसले खुला दिसा कम गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।

मोदीको प्रधानमन्त्री किसान सम्मान निधि योजनाले १२ करोडभन्दा बढी किसानहरूलाई वार्षिक ६,००० रुपये प्रदान गरेको छ, जसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा, उनले नेपाल, अमेरिका, र जापानसँग सम्बन्ध सुदृढ गरेका छन्। सन् २०१४ मा नेपाल भ्रमणका क्रममा उनले १ अर्ब अमेरिकी डलरको सहायता घोषणा गरे, जुन नेपाल-भारत सम्बन्धको महत्त्वपूर्ण कदम थियो।

लोकप्रियतावादी पक्षहरू मोदीको नेतृत्वलाई लोकप्रियतावादी भन्नेहरू उनको हिन्दु राष्ट्रवादी एजेन्डा र प्रचार शैलीलाई औँल्याउँछन्। नागरिकता संशोधन ऐन (CAA) र राष्ट्रिय नागरिक रजिस्टर (NRC) जस्ता नीतिहरूले अल्पसंख्यक, विशेषगरी मुस्लिम समुदायमा असुरक्षा बढाएको छ। सन् २०१९ मा अयोध्याको राम मन्दिर निर्माणको प्रचारले उनको हिन्दु मतदाताहरूमाझ लोकप्रियता बढायो, तर यसले धार्मिक ध्रुवीकरणलाई पनि बल दियो।

मोदीले सामाजिक सञ्जाल र मन की बात रेडियो कार्यक्रममार्फत जनतासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क राख्छन्, जसले उनको व्यक्तित्वलाई ‘जनताको नेता’ को रूपमा स्थापित गरेको छ। तर, उनको आलोचकहरू भन्छन् कि यस्ता कार्यक्रमहरूले वास्तविक समस्याहरू, जस्तै बेरोजगारी (सन् २०२४ मा ८% भन्दा माथि), लाई छायामा पार्छ। उदाहरणका लागि, नोटबन्दी (डिमोनेटाइजेशन) को निर्णयले साना व्यवसायहरूलाई ठूलो नोक्सान पुर्यायो, तर यसलाई ‘कालो धनविरुद्धको लडाइँ’ को रूपमा प्रचार गरियो।

राहुल गान्धी: समावेशी नेतृत्वको प्रयास राहुल गान्धीले भारत जोडो यात्रा (सन् २०२२-२३) र भारत जोडो न्याय यात्रा (सन् २०२४) मार्फत सामाजिक एकता र न्यायको सन्देश प्रवाह गरेका छन्। यी यात्राहरूले उनलाई जनतासँग जोड्ने अवसर दिएको छ। उदाहरणका लागि, यात्राकै क्रममा उनले दिल्लीको एक साधारण पसलमा छोले-भटुरे खाएर र रायबरेलीमा नाईको पसलमा दाह्री काटेर जनताको जीवनशैलीसँग नजिक भएको देखाए। यस्ता कार्यले उनलाई ‘सामान्य मानिसको नेता’ को छवि दिन्छ।

राहुलले बेरोजगारी र गरिबीविरुद्ध नीतिहरू प्रस्ताव गरेका छन्। उनको न्याय योजनाले गरिब परिवारलाई वार्षिक १ लाख रुपये दिने वाचा गरेको छ, जुन आर्थिक असमानता कम गर्ने प्रयास हो। सन् २०२४ को लोकसभा चुनावमा काँग्रेसले ९९ सिट जित्दा राहुलको नेतृत्वको प्रभाव देखियो, जुन सन् २०१९ को ५२ सिटबाट ठूलो सुधार हो।

राहुल गान्धीका कमजोरीहरू राहुलको आलोचकहरू उनलाई ‘अनुभवहीन’ र ‘प्रभावकारी संगठनकर्ता नभएको’ मान्छन्। उनको चौकीदार चोर है नारा सन् २०१९ मा प्रभावकारी भएन, किनकि त्यसले मतदाताहरूलाई धेरै प्रभावित गर्न सकेन। काँग्रेस पार्टीको संगठनात्मक कमजोरीले पनि उनको नेतृत्वलाई असर गरेको छ। उदाहरणका लागि, काँग्रेसले सन् २०२४ मा हरियाणा र महाराष्ट्रका विधानसभा चुनावमा कमजोर प्रदर्शन गर्यो। तुलनात्मक विश्लेषण

आर्थिक र विकास नीति:

मोदीले GDP मा वृद्धि गरे, तर बेरोजगारी ४५ वर्षको उच्च स्तरमा पुग्यो (२०२३ मा ८.३%)। राहुलले यसलाई “जॉबलेस ग्रोथ” भनेर आलोचना गरे। सामाजिक सद्भाव: मोदीको नेतृत्वमा मुस्लिम विरोधी हिंसा बढ्यो (उदाहरण: २०२० दिल्ली दंगा)। राहुलले धर्मनिरपेक्षताको पक्ष लिएर सहिष्णुताको आवाज उठाए। कृषि नीति: मोदीले २०२० को कृषि कानून ल्याए, जसले किसानहरूको आन्दोलन जनायो। राहुलले किसानहरूको पक्षमा खडा भएर नीतिगत सुधार माग गरे।

मोदीको नीतिहरू (जस्तै, जीएसटी र आत्मनिर्भर भारत) ले दीर्घकालीन आर्थिक सुधारलाई प्राथमिकता दिन्छ, तर तिनको कार्यान्वयनमा कमी देखिन्छ। राहुलले सामाजिक कल्याणमा जोड दिएका छन्, तर उनको योजनाहरू (जस्तै, न्याय) को वित्तीय व्यवहार्यतामाथि प्रश्न उठ्छ।

जनसम्पर्क: मोदीले सामाजिक सञ्जाल र क्षेत्रीय भाषाहरू (जस्तै, सिलिगुडीमा नेपाली र बंगाली) को प्रयोग गरेर जनतासँग बलियो सम्बन्ध बनाएका छन्। राहुलको भारत जोडो यात्राले उनको छवि सुधारेको छ, तर उनको सञ्चार शैली अझै कम प्रभावकारी छ।

सामाजिक समावेशिता: राहुलले ‘प्रेम र एकता’ को सन्देशमार्फत धार्मिक र सामाजिक समावेशीताको पक्ष लिएका छन्, जबकि मोदीको हिन्दु राष्ट्रवादी नीतिहरूले समाजलाई ध्रुवीकरण गरेको छ।

राहुल गान्धी: समावेशी नीतिहरू र दीर्घदृष्टि

राहुलले आफ्नो राजनीतिक यात्रामा सामाजिक न्याय, गरिबी निवारण र युवाहरूको रोजगारीमा जोड दिएका छन्। न्याय योजना: २०१९ को चुनावमा प्रति महिला घरमा ₹७२,००० को आय योजना प्रस्ताव गरे, जसले गरिबी कम गर्ने लक्ष्य राख्यो। यो योजना कार्यान्वयन भएन, तर यसले उनको समाजवादी सोच देखायो।

भारत जोडो यात्रा: २०२२-२३ मा उनले देशभरि पदयात्रा गरेर साम्प्रदायिक एकताको सन्देश फैलाए। यसले युवाहरूमा उत्साह जगायो। आलोचनात्मक भूमिका: मोदी सरकारले COVID-१९ महामारीमा ऑक्सिजन संकट र वैक्सीन वितरणमा गरेको विफलतालाई उनले खुल्टा आलोचना गरे।

चुनावी सफलता: मोदीले सन् २०१४ र २०१९ मा ठूलो बहुमत हासिल गरे, र सन् २०२४ मा पनि बीजेपी नेतृत्वको एनडीएले २९३ सिट जित्यो। राहुलको नेतृत्वमा काँग्रेसले प्रगति गरे पनि, यो अझै बीजेपीको तुलनामा कमजोर छ।

निष्कर्ष:

नरेन्द्र मोदीले आफ्नो नेतृत्वमा ठूला परियोजनाहरू सुरु गरे, तर उनी जनाधारित भाषण र साम्प्रदायिक राजनीतिमा धेरै निर्भर छन्। उनको उपलब्धिहरूमा विवाद पनि छन्। राहुल गान्धीले समावेशी विकास, युवाहरूको सशक्तिकरण र सामाजिक न्यायमा बल दिएका छन्। उनको दृष्टि दीर्घकालीन र समाजसेवी छ, तर उनले सत्तामा पुग्न सकेका छैनन्। तथापि, नीतिगत स्पष्टता र मानवतावादी सोचको आधारमा राहुल गान्धी नैं अहिलेको समयमा बढी प्रगतिशील नेता हुन्। नरेन्द्र मोदी एक सफल र लोकप्रियतावादी नेताको मिश्रण हुन्। उनको आर्थिक सुधार, कूटनीतिक प्रभाव, र प्रचार शैलीले उनलाई बलियो नेता बनाएको छ, तर धार्मिक ध्रुवीकरण र बेरोजगारीजस्ता समस्याले उनको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठ्छ। राहुल गान्धीले समावेशी र जनकेन्द्रित नेतृत्वको प्रयास गरेका छन्, तर संगठनात्मक कमजोरी र अनुभवको कमीले उनलाई पछाडि राख्छ। अन्ततः, दुवै नेताको प्रभाव भारतको विविधतापूर्ण समाज र राजनीतिक परिदृश्यमा निर्भर गर्छ।

अन्त्यमा ,

हालैको भारत र पाकिस्तानबीचको युद्धविरामले दक्षिण एसियाको राजनीतिमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। यो युद्धविराम, जुन सन् २०२५ मे १० मा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले घोषणा गरेका थिए, दुई परमाणु शक्ति राष्ट्रहरूबीचको तनाव कम गर्न महत्त्वपूर्ण कदम मानिएको छ।
युद्धविरामको पृष्ठभूमि
सन् २०२५ अप्रिल २२ मा भारतीय प्रशासित कश्मीरको पहलगाममा भएको आतङ्कवादी आक्रमणमा २६ व्यक्तिको मृत्यु भएको थियो। भारतले यो आक्रमणको लागि पाकिस्तान समर्थित आतङ्कवादी समूहलाई जिम्मेवार ठहरायो र “अपरेशन सिन्दूर” मार्फत पाकिस्तान र पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरमा हवाई हमला गर्यो। यसले दुई देशबीच मिसाइल, ड्रोन, र तोपखानाको प्रयोगसहित तनाव बढायो। मे १० मा, अमेरिकी मध्यस्थतामा दुवै देशले तत्काल युद्धविरामको सहमति जनाए, जसलाई मोदी र पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले समर्थन गरे।

नरेन्द्र मोदीको नेतृत्व: सकारात्मक पक्षहरू निर्णायक रणनीति र आतङ्कवादविरुद्ध कडा अडान:

मोदीले युद्धविरामअघि र पछि आफ्नो सम्बोधनमा आतङ्कवादविरुद्ध कडा नीति अपनाए। उनले पाकिस्तानलाई “आतङ्कवादी पूर्वाधार ध्वस्त गर्न” चेतावनी दिए र “परमाणु ब्ल्याकमेल” लाई सहन नगर्ने बताए। उनको यो अडानले भारतको सैन्य शक्ति र आतङ्कवादविरुद्धको प्रतिबद्धतालाई विश्व मञ्चमा प्रदर्शन गर्यो। उदाहरणका लागि, अपरेशन सिन्दूरले पाकिस्तानमा १०० भन्दा बढी आतङ्कवादी मारिएको भारतीय सेनाले दाबी गरेको छ।

कूटनीतिक सन्तुलन:

युद्धविरामको लागि अमेरिकी मध्यस्थताको बावजुद, भारतले यो सहमति दुई देशबीचको प्रत्यक्ष संवादको परिणाम भएको दाबी गर्यो। मोदीले अमेरिकी भूमिकालाई पूर्ण रूपमा स्वीकार नगरेर भारतको स्वतन्त्र कूटनीतिक छवि कायम राखे। उनले युद्धविरामलाई “विराम” मात्र भएको र पाकिस्तानको हरेक कदमको निगरानी गर्ने बताए, जसले उनको रणनीतिक चतुरता देखाउँछ।

राष्ट्रिय एकताको सन्देश:

युद्धविरामपछि, मोदीले राष्ट्रलाई सम्बोधन गर्दै कश्मीर र आतङ्कवादमा केन्द्रित वार्ताको अडान लिए। उनले “पानी र रगत सँगै बग्न सक्दैन” भन्दै इन्डस जल सन्धिको निलम्बनलाई कायम राखे, जसले भारतको कठोर नीतिलाई जोड दियो। यो कदमले उनको समर्थकहरूमा राष्ट्रवादी भावना बलियो बनायो।

नरेन्द्र मोदीको नेतृत्व: आलोचनात्मक पक्षहरू सार्वजनिक असन्तुष्टि र छविमा चुनौती:

युद्धविरामको घोषणालाई लिएर भारतीय सामाजिक सञ्जालमा ठूलो असन्तुष्टि देखियो। धेरै भारतीयहरूले पहलगाम आक्रमणको बदलामा कडा कारबाहीको अपेक्षा गरेका थिए, र युद्धविरामलाई “नरम कदम” को रूपमा लिए। सामाजिक सञ्जालमा केहीले मोदीलाई “पाकिस्तानसँग झुकेको” आरोप लगाए, जसले उनको छविमा क्षति पुर्यायो।

अमेरिकी मध्यस्थताप्रति अस्पष्टता:

भारतले युद्धविरामलाई दुईपक्षीय संवादको परिणाम भने पनि, ट्रम्प र अमेरिकी अधिकारीहरूले आफ्नो मध्यस्थताको ठूलो दाबी गरे। यसले भारतको स्वतन्त्र निर्णय प्रक्रियामाथि प्रश्न उठायो। कतिपय विश्लेषकहरूले मोदीको सरकारले अमेरिकी दबाबमा युद्धविराम स्वीकार गरेको तर्क गरे, जुन भारतको कट्टरपन्थी समूहलाई मन परेन।

दीर्घकालीन शान्तिको अभाव:

युद्धविरामले तत्काल तनाव कम गरे पनि, कश्मीर र इन्डस जल सन्धिजस्ता मुद्दाहरू अनसुल्झिएकै छन्। मोदीको “कश्मीर र आतङ्कवादमा मात्र वार्ता” को अडानले दीर्घकालीन शान्तिको सम्भावना कमजोर बनाएको छ। विश्लेषकहरूले यो युद्धविरामलाई अस्थायी र नाजुक मानेका छन्, जसले मोदीको शान्ति स्थापनाको क्षमतामाथि प्रश्न उठाउँछ।

नरेन्द्र मोदीको मूल्याङ्कन

नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वलाई यो युद्धविरामको सन्दर्भमा १० मा ७ अङ्क दिन सकिन्छ। उनले आतङ्कवादविरुद्ध कडा सैन्य कारबाही र कूटनीतिक सन्तुलन कायम राखेर भारतको बलियो छवि प्रस्तुत गरे। अपरेशन सिन्दूर र युद्धविरामपछिको उनको सम्बोधनले राष्ट्रवादी मतदाताहरूलाई सन्तुष्ट बनायो। तर, सामाजिक सञ्जालमा देखिएको असन्तुष्टि, अमेरिकी मध्यस्थताको विवाद, र दीर्घकालीन शान्तिको अभावले उनको नेतृत्वलाई पूर्ण सफल मान्न सकिँदैन।

मोदीले युद्धविरामलाई “रणनीतिक विराम” को रूपमा प्रस्तुत गरेर भारतको सैन्य र कूटनीतिक शक्ति देखाए, तर यो अवसरलाई कश्मीर विवाद समाधान वा स्थायी शान्तिको लागि प्रयोग गर्न नसक्दा उनको नेतृत्वको सीमा उजागर भएको छ। भविष्यमा, उनले यस्ता संवेदनशील मुद्दाहरूलाई कसरी सम्बोधन गर्छन्, त्यसले उनको प्रधानमन्त्रीको रूपमा समग्र मूल्याङ्कन निर्धारण गर्नेछ।