नेपालको विकास महागाथा र उत्पादन संकट* वि.सं. २०४७–२०८२ को ३५ वर्षे तथ्यांकपरक

राजनीतिक–आर्थिक विश्लेषण
डा. विजय दत्त

१. प्रस्तावना: परिवर्तनको युग
वर्तमान समयमा नेपालको ३५ बर्षे परिवर्तित बहुआयामिक यात्राको यत्रतत्र सर्वत्र गहन चर्चापरिचर्चा चलेको छ । खासगरी नवपुस्ताको विद्रोहपछि स्थापित राजनीतिक दलहरूको विस्थापन भयो र असामयिक निर्वाचनमा मुलुक होमिएको यथार्थपरक अवस्था सृजना भएको छ । प्रजातन्त्र पुर्नस्थापनापछिको ३५ बर्षमा ३० जना आलोपालोगरि शीर्ष नेताहरु प्रधानमन्त्री भएको कटु आलोचनात्मक टिप्पणी समेत हुंदै आएको छ । यसै परिपेक्ष्यमा यो समिक्षात्मक आलेख प्रस्तुत गरिएको छ ।
वि.सं. २०४७ सालको जनआन्दोलनले नेपाललाई केवल बहुदलीय लोकतन्त्र र खुला बजार तर्फ डोर्‍याएको मात्र होइन, राज्य संरचना, आर्थिक दर्शन र सामाजिक संरचनामा गहिरो रूपान्तरण ल्यायो। त्यस समय नेपाल सीमित पूर्वाधार, न्यून साक्षरता, कम औसत आयु र कमजोर स्वास्थ्य सेवाबाट चिनिन्थ्यो।
तर ३५ वर्षे इतिहासमा नेपालले द्वन्द्व, प्राकृतिक विपत्ति र महामारीका बाबजुद महत्वपूर्ण प्रगति हासिल गर्‍यो। GDP रु. १०३ अर्बबाट रु. ६,१०७.२२ अर्ब पुगेको छ। राष्ट्रिय बजेट २० अर्बबाट २० खर्ब नाघेको छ। साक्षरता दर ३९.६% बाट ७६.२% पुगेको छ। औसत आयु ५४.८३ वर्षबाट ७२.१९ वर्षमा उक्लिएको छ।
तर यही उपलब्धिको छायामा एउटा गम्भीर प्रश्न उभिएको छ — *किन नेपाल उत्पादनमुखी राष्ट्र बन्न सकेन?*

२. दशकगत आर्थिक रूपान्तरण
२.१ *२०४७–२०५७:* उदारीकरणको प्रारम्भ
यस दशकमा नेपालले निजी क्षेत्र र बैंकिङ प्रणाली खोल्यो। बैंक शाखा ४४१ बाट विस्तार भए। राज्यले आर्थिक नीति स्थिर राख्न नसके पनि उदारीकरणले बजार र विदेशी लगानीको प्रवेश सुनिश्चित गर्‍यो।

२.२ २०५७–२०६७:द्वन्द्वकालीन आर्थिक स्थिरता
सशस्त्र द्वन्द्वका बाबजुद वित्तीय प्रणाली ढलेन। रेमिट्यान्स प्रवाहले अर्थतन्त्रको आधार तयार गर्‍यो। GDP वृद्धिदर सतत रह्यो तर औद्योगिक उत्पादन न्यून नै रह्यो।

२.३ २०६७–२०७७: पूर्वाधार विस्फोट*
सडक चार गुणा बढ्यो, विद्युत् उत्पादन सात गुणा, सवारी साधन ७६,३७८ बाट ५५.३ लाख पुग्यो। पर्यटनले २.५४ लाखबाट १२ लाखभन्दा बढी आगन्तुक आकषिर्त गर्‍यो।

२.४ २०७७–२०८२: मानव विकास र सामाजिक सुधार
साक्षरता दर ७६.२% पुगेको छ। +२ शिक्षित जनसंख्या ४०.६% पुगेको छ। HDI ०.६०१ पुगेको छ। औसत आयु ७२.१९ वर्षमा उक्लिएको छ।

३. आर्थिक उपलब्धि: विस्तार तर असन्तुलन
नेपालको GDP ६० गुणा बढ्यो। राष्ट्रिय बजेट १०० गुणासम्म बढ्यो। बैंकिङ प्रणालीले गाउँ–शहरसम्म वित्तीय पहुँच सुनिश्चित गर्‍यो। तर निर्यात रु. २०० अर्ब मात्र — आयात खरबौंमा।
❗ अर्थतन्त्र उपभोगमा फुल्यो, उत्पादनमा होइन।
रेमिट्यान्सले जीवनस्तर बढायो तर उत्पादन क्षमता कमजोर बनायो।

४. मानव विकास क्रान्ति
साक्षरता ७६.२%
+२ शिक्षित ४०.६%
औसत आयु ७२.१९ वर्ष
बाल मृत्युदर १६
HDI ०.६०१
नेपालले सामाजिक–मानव विकासमा उल्लेखनीय सुधार गर्‍यो। तर शिक्षा र सीप उद्योगसँग नजोडिँदा “Certificate economy” मात्रै बनेको छ।

५. पूर्वाधार र ऊर्जा उपलब्धि
विद्युत् उत्पादन ३,५०० मेगावाट
सडक सञ्जाल ३४,२७२ कि.मी.
सवारी साधन ५५.३ लाख
पर्यटक आगमन १२ लाख+
पाँचतारे होटल २८
तर औद्योगिक उपयोग न्यून नै रह्यो। पूर्वाधारले उत्पादन वृद्धि गर्न पर्याप्त अवसर दिए पनि नीति र संरचना अभावका कारण उत्पादनमुखी क्रान्ति सम्भव भएन।

६.रेमिट्यान्स अर्थतन्त्र
विदेशी मुद्रा सञ्चिति USD २१ अर्ब+
गरिबी घट्यो
तर श्रम शक्ति पलायन बढ्यो, गाउँ उत्पादन शून्य भयो।
नेपाल “earning abroad – spending at home economy” मा सीमित रह्यो।

७. नेपालको विकास सूचक तालिका
क्र.सं.
सूचक
२०४७
२०८२
१
विद्युत् उत्पादन
५०० मेगावाट
३,५०० मेगावाट
२
गरिबी दर
४९.७६%
२०.२७%
३
प्रति व्यक्ति आय
USD १८४.८
USD १,५००
४
HDI
०.३९५
०.६०१
५
राष्ट्रिय बजेट
रु. २० अर्ब
रु. २० खर्ब
६
सडक सञ्जाल
८,८५१ कि.मी.
३४,२७२ कि.मी.
७
साक्षरता
३९.६%
७६.२%
८
स्वास्थ्य चौकी
१,०९६
७,८१८
९
बाल मृत्युदर
९७
१६
१०
वैदेशिक मुद्रा सञ्चिति
USD ०.२९ अर्ब
USD २१ अर्ब+
११
सेयर बजार पूँजीकरण
रु. १३.८७ अर्ब
रु. ४,१७०.७६ अर्ब
१२
NEPSE स्थापना
छैन
१९९४ मा
१३
कुल GDP
रु. १०३ अर्ब
रु. ६,१०७.२२ अर्ब
१४
औसत आयु
५४.८३ वर्ष
७२.१९ वर्ष
१५
वार्षिक पर्यटक
२.५४ लाख
१२ लाख+
१६
पाँचतारे होटल
५
२८
१७
बैंक शाखा
४४१
११,५१६
१८
कुल निक्षेप
रु. २२ अर्ब
रु. ६७ खर्ब
१९
कुल कर्जा
रु. २२ अर्ब
रु. ५८ खर्ब
२०
जनसंख्या
१.८५ करोड
करिब ३ करोड
२१
सवारी साधन
७६,३७८
५५.३ लाख
२२
निर्यात
रु. ७ अर्ब
रु. २०० अर्ब
२३
CPI
१३४
१०७
२४
+२ सम्म शिक्षित
२.८८%
४०.६%

८. Nepal Transformation Index (NTI)
क्षेत्र
मूल्याङ्कन
मानव विकास
उच्च सुधार
आर्थिक विस्तार
तीव्र तर असन्तुलित
पूर्वाधार
उल्लेखनीय
उत्पादन क्षमता
कमजोर
समग्र NTI ≈ 58/100
-नेपाल मध्यम रूपान्तरण चरणमा छ, तर आत्मनिर्भर राष्ट्र बन्न अझै धेरै कार्य बाँकी छ।

९. उत्पादनमुखी असफलताको संरचनात्मक कारण
राजनीतिक अस्थिरता र नीति निरन्तरताको अभाव
उद्योगमैत्री संरचना नबन्नु
प्राविधिक शिक्षा र अनुसन्धानमा न्यून लगानी
रेमिट्यान्समा निर्भरता
प्रशासनिक जटिलता र भ्रष्टाचार

१०. भावी रणनीतिक रोडम्याप
-उद्योग–आधारित आर्थिक नीति
-निर्यात–केन्द्रित उत्पादन
– प्राविधिक शिक्षा र सीप विकास
– कृषि र सेवा मूल्य श्रृंखला मजबुत बनाउने
– सुशासन सुधार र लगानी सुरक्षा

११. निष्कर्ष
नेपालले ३५ वर्षमा ऐतिहासिक सामाजिक र आर्थिक प्रगति गर्‍यो। तर उत्पादनबिनाको विकास दीर्घकालीन हुँदैन।
अबको चुनौती: उपभोग वृद्धि होइन, उत्पादन क्रान्ति।
नेपाल अब अधूरो रूपान्तरणको राष्ट्र होइन —
तर पूर्ण समृद्धि हासिल गर्न संरचना, नीति र उत्पादन क्रान्ति अपरिहार्य छ।