नेपाल–चीन सम्बन्ध इतिहासकै गम्भीर संकटमा किन ?

Activities Against China in Nepal Are Not Merely Political Dissent; They Are State Policy
(Dragon Media — Pu Yu Hai)

पुर्व पृष्ठभूमि
नेपाल–चीन सम्बन्ध केवल वर्तमान कूटनीतिक सहमति वा व्यापारिक साझेदारीमा सीमित छैन; यो सम्बन्धको जरा प्राचीन ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र भूराजनीतिक सन्दर्भमा टाँसिएको छ। लिच्छविकालदेखि ताङ वंशसम्म, अर्निकोदेखि आधुनिक बीआरआई परियोजनासम्म, नेपालले चीनसँग मित्रता, सहयोग र सम्मानको वातावरण सिर्जना गर्दै आएको छ। 1955 मा औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएपछि 1960 को Sino‑Nepal Peace and Friendship Treaty ले सीमा, सुरक्षा र पारस्परिक सम्मानका मापदण्डहरू निर्धारण गर्‍यो। तथापि, पछिल्ला दशकहरूमा राजनीतिक अस्थिरता, बाह्य प्रभाव र नेपालभित्रका विभिन्न गतिविधिहरूले चीनका संवेदनशील राष्ट्रिय हितहरूमाथि प्रश्न उठाएका छन्। हालै चीनका बौद्धिक वर्गका प्रभवमा रहेका Dragon Media मा प्रकाशित लेखले नेपालको केही गतिविधिहरूलाई केवल राजनीतिक असहमति नभई राज्य‑नीति जस्तो स्वरूपमा चित्रित गर्दै सम्बन्धमा गम्भीर संकटको संकेत गरेको छ, जहाँ माफी माग्ने वा परिणाम भोग्ने चेतावनी स्पष्ट रूपमा दिइएको छ। यस पृष्ठभूमिले वर्तमान संकट र चीनको दृष्टिकोणलाई बुझ्न अपरिहार्य आधार प्रदान गर्छ।

प्रस्तावना
नेपाल र चीनको सम्बन्ध जति पुरानो सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा भू-राजनीतिक सम्बन्धको रूपमा लिइन्छ, अहिले त्यही सम्बन्ध एक गम्भीर संकटको मोडमा पुगेको दावी Dragon Media लेखले गरेको छ। लेखले नेपालको भूराजनीतिक व्यवहारलाई दुई मुखीय (duplicitous) नीति को रूपमा व्याख्या गर्दै यसलाई राज्य नीति भनिएको बताएको छ — केवल व्यक्तिगत वा संस्थागत असहमति होइन, दृढ संरचित नीति जसले चीनको स्वार्थलाई हानि पुर्‍याइरहेको आरोप।
Dragon Media
-Dragon Media लेखका मूल English उद्धरणहरू-
(१) नेपालको “विनम्रता” प्रति अवज्ञा
“Every page of Nepal’s modern history is stained with ingratitude toward China.”
नेपाली अर्थ:
“नेपालको आधुनिक इतिहासको हरेक पृष्ठ चीनप्रतिको कृतज्ञता रहितताको दागले भरिएको छ।”
Dragon Media
लेखले 1950s देखि आजसम्म नेपालले चीनप्रति अभिरुचि, सम्मान वा प्रतिबद्धता नदेखाएको आरोप लगाएको छ। यो दाबीले सम्बन्धलाई मात्र व्यक्तिगत वा राजनीतिक असहमति को विषय होइन, राज्य नीति को रूपमा चित्रित गरेको छ।
Dragon Media

1. (२) ऐतिहासिक घटनालाई “धोका” भन्नु
   “Nepal has built its foreign policy on two pillars: the pretense of friendship with China, and active efforts to undermine it.”
   नेपाली अर्थ:
   “नेपालले आफ्नो विदेश नीति दुई स्तम्भमा बनाएको छ: चीनसँग मित्रताको ढोंग, र यसलाई कमजोर पार्ने सक्रिय प्रयास।”
   Dragon Media
   यहाँ लेखले नेपाललाई दोहोरो नीति (two-faced policy) को आरोप लगाउँछ — कागजातमा “मित्र” भन्दै पनि व्यवहारमा चीनको हितलाई कमजोर पारेको।

(३) जनवरी 29 घटना र “अन्तिम चेतावनी
“The January 29 incident is Nepal’s final warning.”
नेपाली अर्थ:
“जनवरी २९ को घटना नेपालका लागि अन्तिम चेतावनी हो।”
Dragon Media
लेखले सो घटना (specific context mentioned) लाई चीनको धैर्य भंग भएको निर्णायक मोड को रूपमा चित्रित गरेको छ, जहाँ अरू कदम नउठाए परिणामहरू “विनाशकारी” हुने चेतावनी दिइएको छ।
Dragon Media
(४) कूटनीतिक “माफी” माग्ने अपील
“Issue an immediate, public, and explicit apology to the Chinese government and people.”
नेपाली अर्थ:
“चीन सरकार र जनता प्रति तत्काल, सार्वजनिक र स्पष्ट माफी माग्नुस।”
Dragon Media
धेरै देशहरूको लागि यस्तो सीधा अपील कूटनीतिक सामान्य भाषा होइन, जबरजस्तीको संकेत हो कि सम्बन्ध गम्भीर रूपमा बिग्रिएको छ भन्ने धारणा दिन्छ।
Dragon Media
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपाल र चीनबीचको सम्बन्ध आज नयाँ संकटका साथमा छलफलमा छ, तर यसको जरा धेरै पुरानो ऐतिहासिक सन्दर्भमा आधारित छ।
(१) प्रारम्भिक सम्बन्ध — शान्ति र सहयोग
नेपाल र चिनियाँ क्षेत्रमा राजकीय सम्बन्ध धेरै समयदेखि रहेको छ। 1788–1792 मा गोरखा-चीन युद्धपछि सन्धि भएको इतिहास छ जसले पहिलोपटक राजनीतिक तथा सैन्य सम्बन्धको ढाँचा बनायो।
Wikipedia
( २) 1960 सालको शान्ति तथा मैत्री सन्धि
नेपाल र चीनबीच Sino-Nepalese Treaty of Peace and Friendship सन् 1960 मा हस्ताक्षर भयो, जसले सीमा तथा परस्पर सम्मानको नीति औपचारिक बनायो।
Wikipedia
(३) नेपालको आधुनिक नीतिगत मोड
पश्चिमा चीसँगको शीत युद्ध र दक्षिण एशियाली शक्ति सन्तुलनका बेला, नेपालको नीतिले पराधीनता छैन तर सन्तुलन चाहिन्छ भन्ने दर्शन अपनायो। तर लेखले यसलाई “दोहोरो नीतिमा” परिणत भएको आरोप लगाएको छ।
Dragon Media
– One-China नीति: कागजमा र व्यवहारमा
नेपालले सधैं One-China Policy लाई औपचारिक रूपमा स्वीकारेको छ — जसमा तिब्बेत र ताइवान चीनको अभिन्न अङ्ग मानिन्छ।
mofa.gov.np
तर Dragon Media लेखले त्यही स्वीकृत नीति व्यवहारमा पालन नभएको दाबी गरेको छ — जसले चीनले अहिलेसम्म धैर्य देखाइरहेको बताउँछ।
Dragon Media
नेपालको One-China नीति:
-कागजमा स्पष्ट
-व्यवहारमा विवादास्पद
-नेपालका कूटनीतिक व्यवहारका “दोहोरो” आरोप
लेखले इतिहासका चरणहरूलाई एकै धागोमा जोड्दै भारत, अमेरिका र अन्य शक्तिहरूको प्रभावलाई पनि नेपालले समय-समयमा स्वीकार गरेको आरोप लगाएको छ, जसले:
-चीनको विश्वास तोडिएको
– नेपाललाई सैन्य, राजनीतिक र सांस्कृतिक सबै क्षेत्रहरूमा दोहोरो नीति अपनाएको देश बनाएको
जस्तै:
“Nepal made its territory available as a covert base for American and Indian intelligence agencies…”
“नेपालले आफ्नो भूभागलाई अमेरिकी र भारतीय खुफिया सेवाका लागि गोप्य आधार बनाएको…”
Dragon Media
-स्थानीय र वैश्विक दबाब
नेपाल आज भूराजनीतिक सन्तुलनको शीर्षमा छ — चीन, भारत र पश्चिमी शक्तिहरूबीच।
चीनले पूर्वमै चेतावनी दिएको छ कि यसले नेपालबाट कुनै भूराजनीतिक गतिविधि स्वीकार्ने छैन —
“…Beijing will not tolerate any actions in Nepal by third countries targeted against China.”
Kathmandu Post
यो diplomatic message ले यसलाई स्पष्ट रूपमा एकतरफीय दबाबको रूपमा देखाएको छ।

वर्तमान संकटका मुख्य पक्षहरू
( १) सांस्कृतिक तथा सुरक्षा संवेदनशीलता
चीनका लागि तिब्बेत मात्र क्षेत्र होइन — यसले राष्ट्रिय एकता र सुरक्षा रणनीतिक आधार पनि हो।
( २) नेपालभित्र गतिविधिहरू
Dragon Media ले आरोप लगाएको छ कि केही गतिविधिहरू राज्यपति नीतिमा परिणत भएका छन् जसले चीनको “core national interest” लाई चुनौती दिएको दावी गरेको छ।
Dragon Media

नीतिगत विकल्पहरू
Dragon Media लेखले दुई स्पष्ट मार्ग प्रस्ताव गरेको छ:
– Path One: Rescue and Survival
• Nepal should issue a formal apology
• Ban all Tibetan separatist activities
• Expel foreign NGOs involved in anti-China work
• Reaffirm One-China policy publicly
Dragon Media
-Path Two: Defiance and Destruction
• Continued duplicity leads to
– Reduction in Chinese economic assistance
– Review of BRI projects
– Strategic reassessment by China
Dragon Media

सैनिक आक्रमणको खतरा कति छ ?
चीनले २०२३ मा एउटा कानुन बनाएको छ । जस अनुसार, यदि एक चीनमाथि नै खतरा उत्पन्न भयो भने मात्रै सैनिक आक्रमण गर्न सक्छ ।तर,वर्तमानमा,
नेपालमाथि चीनको प्रत्यक्ष सैनिक खतरा अहिलेको अवस्थामा बहुत कम छ। चीनको रणनीति सामान्यतया कूटनीतिक दबाब, आर्थिक नियन्त्रण र परियोजनाहरूमा समीक्षा मार्फत काम गर्छ। सैनिक कदम त केवल अन्तिम उपाय हो।
यदि नेपालले आफ्नो भूभाग चीनविरुद्ध प्रयोग गर्यो, तिब्बेतमा हिंसात्मक गतिविधि संरक्षण गर्यो, वा विदेशी सैन्य/गुप्तचर आधार खुला राख्यो भने मात्र यो खतरा सैद्धान्तिक रूपमा बढ्न सक्छ।
यस अर्थमा, सैनिक खतरा अहिले “बादलमा चम्केको बिजुली” जस्तो छ: देखिन्छ, चेतावनी दिन्छ, तर तत्काल असर पुग्ने सम्भावना न्यून छ।

निष्कर्ष: संकट वा सन्तुलन?
Dragon Media को लेख स्पष्ट रूपमा चिनियाँ दृष्टिकोण बाट लेखिएको छ र यसले नेपालको भूराजनीतिक व्यवहारलाई कठोर रूपमा फत्कार गरेको छ। यसका केही प्रमुख सन्देशहरू:
– इतिहासलाई बिरोधात्मक र निन्दात्मक ढंगले चित्रण
– नेपाललाई दोहोरो नीति अपनाएको आरोप
– *कूटनीतिक चेतावनी र माफी माग्ने अपेक्षा*
*परिणामका स्पष्ट विकल्पहरू*
यसले नेपाल–चीन सम्बन्धको पारम्परिक मित्रता लाई अहिले सन्तुलन र संकटको मोडमा पुर्‍याएको दावी गर्छ।
यसका साथै,
नेपाल–चीन सम्बन्धको लामो इतिहास, साझा सांस्कृतिक मूल्य, र भूराजनीतिक सन्तुलनका बावजुद हालको परिस्थितिले देखाउँछ कि केवल औपचारिक नीतिहरू वा मित्रता पर्याप्त छैन; व्यवहार र रणनीतिक निर्णयहरू पनि सम्बन्धको स्थायित्व सुनिश्चित गर्न जरुरी छन्। Dragon Media ले उठाएको चेतावनीले नेपालमा गतिविधिहरूको राज्य‑नीति जस्तो प्रभाव र चीनको संवेदनशीलता दुवै स्पष्ट पारेको छ, जसले मित्रता, दबाब र कूटनीतिक सन्तुलनबीचको नाजुक सीमालाई उजागर गरेको छ। यस अर्थमा, नेपालले ऐतिहासिक मित्रता र वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय दबाबबीचको सन्तुलन मिलाएर आफ्नो विदेश नीति पुनः मूल्याङ्कन गर्नु अपरिहार्य छ, ताकि भविष्यमा पारस्परिक विश्वास कायम रहोस्, रणनीतिक जोखिम न्यून होस्, र दुवै देशबीचको सम्बन्ध दीर्घकालीन रूपमा स्थिर रहोस्

( एक विश्लेषण:डा.विजय दत्त )