डा. राजेन्द्र विमल: एक गुरु तथा मनिषी एक शब्द स्मरणात्मक चित्र डा. विजय दत्त

न पहाडी, न मधेशी न हिमाली लेखियोस्।
म मरे पछि मलाई नेपाली लेखियोस् ।।

मातृभूमिको मातृत्व भावले ओतप्रोत युगस्रष्टा एवं युगद्रष्टा महान् व्यक्तित्व डा. राजेन्द्र विमल हुनुहुन्थ्यो। आज उहाँकै अन्तिम संस्कार, लौकिकबाट पारलौकिक यात्रा! हजारौँ नर-नारीका आँखा रसाएका थिए। राष्ट्रिय सम्मानको अद्भुत दृश्य, जसलाई शब्दमा बयान गर्न सकिँदैन। उहाँप्रति एक शब्द चित्र अर्पण!
१० अगस्ट २०२६ (तदनुसार २५ साउन २०८३) मा जनकपुरधाम मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली साहित्य, मैथिली भाषा-साहित्य र सामाजिक-सांस्कृतिक चेतनाका एक प्रखर नक्षत्र डा. राजेन्द्र विमलले यस नश्वर संसारबाट बिदा लिनुभयो। उहाँको भौतिक अवसानले प्राज्ञिक तथा साहित्यिक जगतले एक निष्ठावान् साधक, गम्भीर समालोचक, दार्शनिक विचारक र युगद्रष्टा व्यक्तित्व गुमाएको छ।

मधेशको धरोहर र बहुआयामी व्यक्तित्व
डा. राजेन्द्र विमल केवल एक प्राध्यापक वा लेखक मात्र हुनुहुन्नथ्यो, उहाँ मिथिला मधेस एवं नेपालको सामाजिक सद्भाव, सांस्कृतिक चेतना र भाषा-साहित्यका जीवन्त स्तम्भ हुनुहुन्थ्यो। जनकपुरधामको माटोमा भिजेर उहाँले मैथिली र नेपाली दुवै भाषा-साहित्यमा दिएको योगदान अतुलनीय छ। उहाँका रचनाहरूमा मानवतावाद, समावेशी लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय र तराई-पहाडबीचको भावनात्मक एकताको प्रखर स्वर गुञ्जायमान हुन्छ।

उहाँको लेखनीमा दार्शनिक गम्भीरता, भाषाई स्पष्टता र समाजप्रतिको गहिरो दायित्वबोध झल्किन्थ्यो। संस्कृत, मैथिली, नेपाली र हिन्दी भाषामा उहाँको समान अधिकार थियो, जसका कारण उहाँका विचारहरू अन्तर-सांस्कृतिक र अन्तर-भाषाई स्तरमा अत्यन्त प्रभावशाली मानिन्थे।

साहित्यिक एवं प्राज्ञिक योगदान
डा. विमलले लामो समयसम्म अध्यापनका माध्यमबाट हजारौँ विद्यार्थीहरूमा ज्ञान र विचारको ज्योति प्रज्वलित गर्नुभयो। उहाँका प्रकाशित ग्रन्थहरू, शोध-प्रबन्धहरू र पत्र-पत्रिकाहरूमा प्रकाशित वैचारिक लेखहरूले साहित्यको भण्डारलाई समृद्ध बनाएका छन्। उहाँले साहित्यलाई केवल मनोरञ्जनको साधन नमानी समाज रूपान्तरण र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको सशक्त माध्यम मान्नुभयो।

उहाँका निबन्धहरू, समालोचनाहरू र वैचारिक टिप्पणीहरूमा युगको सत्यलाई निडरताका साथ प्रस्तुत गर्ने साहस थियो। उहाँ सदैव विविधतामा एकता, सामाजिक सौहार्द र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको वकालत गरिरहनुभयो।

विचार र निष्ठाका प्रतीक
डा. राजेन्द्र विमलको जीवन सादगी, निष्ठा र निरन्तर साधनाको पर्याय थियो। कुनै पनि सामाजिक वा राजनीतिक सङ्क्रमणकालमा पनि उहाँले आफ्ना बौद्धिक मूल्यहरूसँग कहिल्यै सम्झौता गर्नुभएन। उहाँको चिन्तनले समाजलाई सदैव सही दिशा देखायो। उहाँको बहुभाषी दक्षता र मधेसको सांस्कृतिक गहिराइलाई राष्ट्रिय मूलधारसँग जोड्ने क्षमताले उहाँलाई एक सच्चा ‘युगद्रष्टा’का रूपमा स्थापित गर्‍यो।

अमिट छाप र श्रद्धाञ्जली
उहाँको निधनको समाचारले सम्पूर्ण साहित्यिक र बौद्धिक जगत शोकाकुल छ। डा. विमलको भौतिक शरीर भले नै हाम्राबीच नरहे पनि उहाँका विचार, कालजयी रचनाहरू र समाजलाई दिएको मार्गदर्शन सदैव अमर रहनेछ। उहाँद्वारा निर्मित साहित्यिक र वैचारिक मार्गले भावी पुस्ताको मार्गदर्शन गरिरहनेछ।
चारुकात पसरल छैक गुज गुज अन्हरिया।
तए एक गीत किरण केर गौने चलु मीत रे ।।

अन्त्यमा
डा. राजेन्द्र विमल एक अत्यन्त ज्ञानी, उदार, दयालु, स्वाभिमानी र मानवतावादी विद्वान् हुनुहुन्थ्यो। उहाँले आजीवन ज्ञानलाई निःशुल्क बाँड्नुभयो। उहाँ केवल मैथिली र नेपाली साहित्यका प्रकाण्ड विद्वान् मात्र हुनुहुन्नथ्यो, अपितु हिन्दी, अङ्ग्रेजी, उर्दू, इतिहास, दर्शन, धर्म र राजनीतिशास्त्रका पनि गहिरा ज्ञाता हुनुहुन्थ्यो। उहाँको भाषा शैली, विद्वत्ता र व्याख्यान अनुपम थिए।

शिष्यहरूसँग आत्मीय सम्बन्ध राख्ने र काव्य-लेखनको रुचि जगाउने उहाँको विशेषता थियो। “१ गुणा लेख्नका लागि ८ गुणा पढ्नु आवश्यक छ,” “यति पढ कि किताबहरूको समाधि-स्थल बन,” भन्दै गुणवत्तापूर्ण साहित्यको सिर्जना गर्न प्रोत्साहन गर्नुहुन्थ्यो। समाजप्रति पूर्ण समर्पित भएकै कारण उहाँ गुरुत्व मनिषीको उपाधिले चिनिनुहुन्थ्यो।