सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा चन्दनको टीका सम्मान, स्वागत र शुभताको प्रतीक -प्रेमचन्द्र झा 

निधारमा चन्दनको टीका लगाउने परम्परा नेपाल, भारत तथा सम्पूर्ण सनातन सभ्यतामा अत्यन्त प्राचीन, गहिरो र अर्थपूर्ण मानिन्छ। यो परम्परा केवल बाह्य धार्मिक चिन्हमा सीमित छैन, बरु मानव चेतना, मानसिक अवस्था, शारीरिक स्वास्थ्य, आध्यात्मिक साधना र सांस्कृतिक पहिचानसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ। चन्दनको स्वाभाविक शीतलता, मधुर सुगन्ध र पवित्रताले मानिसको मन, मस्तिष्क र आत्मामा सन्तुलन कायम गर्छ भन्ने विश्वास सदियौँदेखि रहँदै आएको छ। यही कारणले चन्दनको टीका धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई जीवनपद्धतिकै एउटा अभिन्न अङ्ग बनेको छ।

चन्दनको टीकाको प्रयोग कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर वैदिक कालसम्म पुग्छ। करिब पैतिस सय वर्ष देखि पांच हजार वर्षअघिका वेद, ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषद् ग्रन्थहरूमा चन्दनलाई शीतल, सुगन्धित र पवित्र द्रव्यका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। ऋग्वेद र अथर्ववेदमा चन्दनलाई यज्ञीय वातावरण शुद्ध गर्ने पदार्थका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यज्ञ, हवन, पूजा तथा देवताका प्रतिमामा चन्दन अर्पण गर्ने परम्परा यही कालदेखि सुरु भएको मानिन्छ। निधारमा चन्दन लगाउनु भनेको यज्ञबाट उत्पन्न भएको पवित्र चेतनालाई आफ्नै शरीरमा धारण गर्नु हो भन्ने दार्शनिक अर्थ यससँग जोडिएको छ।

पुराण र स्मृति कालमा आइपुग्दा चन्दनको टीकाले अझ स्पष्ट धार्मिक र सम्प्रदायिक स्वरूप लियो। विष्णु पुराण, शिव पुराण र पद्म पुराणजस्ता ग्रन्थहरूमा देवता, ऋषि र भक्तजनहरूले निधारमा चन्दन, भस्म वा कुमकुम धारण गरेको वर्णन पाइन्छ। यस कालमा विष्णुभक्तहरूले चन्दनको टीका, शिवभक्तहरूले भस्म र शक्तिपूजकहरूले कुमकुम वा सिन्दूर प्रयोग गर्न थाले। यसरी टीका केवल पूजा विधि मात्र नभई सम्प्रदायको पहिचान बन्न पुग्यो।

मध्यकालसम्म आइपुग्दा चन्दनको टीका राजदरबार, ब्राह्मण समाज, मन्दिर संस्कार र दैनिक पूजामा अनिवार्यजस्तै बन्यो। नेपालमा मल्लकालदेखि नै राजाहरूले चन्दनको टीका लगाएर राजकीय सभा, धार्मिक अनुष्ठान र सार्वजनिक पूजा सम्पन्न गर्ने गरेको ऐतिहासिक प्रमाण पाइन्छ। यसले चन्दनको टीकालाई धार्मिक मात्र होइन, सामाजिक र राजकीय सम्मानको प्रतीक पनि बनायो।

दार्शनिक दृष्टिले निधारको बीच भागलाई आज्ञा चक्र, अर्थात् तेस्रो नेत्र भनिन्छ। यो चक्र बुद्धि, विवेक, अन्तर्ज्ञान र आत्मबोधको केन्द्र मानिन्छ। योगदर्शन अनुसार आज्ञा चक्र सक्रिय हुँदा मानिस क्रोधमुक्त, एकाग्र, संयमी र आत्मचिन्तनशील बन्छ। निधारमा चन्दनको टीका लगाउनु भनेको यस आज्ञा चक्रमा शीतल र सात्त्विक ऊर्जा प्रवाह गराउनु हो, जसले मानसिक सन्तुलन र चेतनाको स्तर उकास्न सहयोग गर्छ।

चन्दन आफैँमा पनि विभिन्न प्रकारको हुन्छ। सबैभन्दा पवित्र र प्रचलित श्वेत चन्दन हो, जसको प्रयोग विशेषगरी वैष्णव सम्प्रदायमा गरिन्छ। यो शीतल, सुगन्धित र सात्त्विक गुणले भरिपूर्ण मानिन्छ र पूजा, तिलक तथा मूर्ति अभिषेकमा व्यापक प्रयोग हुन्छ। रक्त चन्दन रातो रंगको हुन्छ र यसको औषधीय गुण बढी मानिन्छ। यसको प्रयोग शक्तिपूजा, आयुर्वेदिक उपचार तथा तान्त्रिक विधिमा बढी पाइन्छ। पीत चन्दन दुर्लभ मानिन्छ र केही सीमित तान्त्रिक परम्परामा मात्र विशेष अनुष्ठानका लागि प्रयोग गरिन्छ। आजकल बजारमा पाइने कृत्रिम वा मिश्रित चन्दन सुगन्धित भए पनि शुद्धताको दृष्टिले प्राकृतिक चन्दनभन्दा कम प्रभावकारी मानिन्छ।

टीका केवल प्रयोग हुने पदार्थले मात्र होइन, यसको आकार र रेखाले पनि अर्थ बोकेको हुन्छ। गोलो टीका सामान्य गृहस्थ र सर्वसाधारणले लगाउने गर्छन्, जसले शान्ति, समर्पण र सौम्यताको प्रतीक दिन्छ। ठाडो रेखा अर्थात् ऊर्ध्व पुंड्र वैष्णव सम्प्रदायमा प्रचलित छ, जसले विष्णु वा नारायणप्रतिको समर्पण जनाउँछ। यो प्रायः दुई वा तीन ठाडा रेखाको रूपमा हुन्छ। तेर्सो रेखा शैव सम्प्रदायसँग सम्बन्धित छ र त्रिपुण्ड्र आकारमा भस्म लगाइन्छ। बिन्दु अर्थात् डट आकारको टीका शक्ति उपासनासँग सम्बन्धित छ, जसले देवीको बिन्दु शक्तिलाई जनाउँछ।

सम्प्रदायअनुसार चन्दन र टीकाको प्रयोग फरक–फरक पाइन्छ। वैष्णव सम्प्रदायमा श्वेत चन्दन प्रयोग गरी ऊर्ध्व पुंड्र टीका लगाइन्छ, जसको अर्थ विष्णुको चरणमा पूर्ण समर्पण हो। रामानुज, माध्व र वैष्णव सन्त परम्पराका अनुयायीहरू यसमा पर्छन्। शैव सम्प्रदायमा मुख्य रूपमा भस्म प्रयोग गरिन्छ, जसले वैराग्य र नश्वरताको बोध गराउँछ, यद्यपि केही शैव परम्परामा चन्दन र भस्म दुवै प्रयोग हुने गर्छ। शाक्त सम्प्रदायमा रक्त चन्दन वा कुमकुम प्रयोग गरी बिन्दु टीका लगाइन्छ, जसले शक्ति र सृजनात्मक ऊर्जाको प्रतीक दिन्छ। शंकराचार्यद्वारा स्थापित स्मार्त परम्परामा पाँच देवताको पूजा गरिने भएकाले चन्दन, भस्म र कुमकुम सबै स्वीकार्य छन्।

चन्दन बाहेक पनि निधारमा टीका लगाउन विभिन्न वस्तुहरू प्रयोग गरिन्छ। कुमकुम हल्दी र चुनाको मिश्रणबाट बनाइन्छ र शक्ति तथा सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ। भस्म शिव उपासनासँग सम्बन्धित छ र जीवनको नश्वरता स्मरण गराउँछ। रोली मंगल कार्य, स्वागत र शुभारम्भका अवसरमा प्रयोग हुन्छ। गोरोचन दुर्लभ मानिन्छ र विशेषगरी वैष्णव तान्त्रिक परम्परामा प्रयोग गरिन्छ।

आयुर्वेदिक दृष्टिले चन्दन पित्त शान्त गर्ने औषधि मानिन्छ। यसले टाउको दुखाइ कम गर्न, मानसिक अशान्ति घटाउन र शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्न मद्दत गर्छ। वैज्ञानिक दृष्टिले पनि चन्दनको सुगन्धले स्नायु प्रणालीलाई शान्त बनाउने, निधारमा चिसोपनले मस्तिष्कको ताप सन्तुलन गर्ने र ध्यान तथा एकाग्रता बढाउने प्रभाव देखिन्छ।

सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा चन्दनको टीका सम्मान, स्वागत र शुभताको प्रतीक हो। गुरु–शिष्य परम्परामा आशीर्वादको रूपमा, विवाह, व्रतबन्ध, पूजा र चाडपर्वमा यसको विशेष महत्व रहँदै आएको छ। यसले व्यक्तिको धार्मिक आस्था मात्र होइन, सामाजिक पहिचान पनि प्रकट गर्छ।

निष्कर्षतः, निधारमा चन्दनको टीका लगाउने परम्परा केवल धार्मिक कर्ममा सीमित छैन। यो मानव चेतनाको विकास, स्वास्थ्य संरक्षण, आत्मिक शुद्धता र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो। चन्दनको शीतलताले मनलाई शान्त, मस्तिष्कलाई स्थिर र आत्मालाई पवित्रताको अनुभूति गराउँछ। सम्प्रदाय, दर्शन र परम्परा अनुसार यसको स्वरूप फरक भए पनि यसको मूल उद्देश्य एउटै हो—मानव जीवनलाई सात्त्विक, संयमित र ईश्वरमुखी बनाउनु।आधुनिक समयमा चन्दनको टीकाको अर्थ र प्रयोगमा केही व्यावहारिक परिवर्तन देखिए पनि यसको मूल भाव भने यथावत् रहेको छ। आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनशैलीमा चन्दनको शीतल गुण झन् उपयोगी मानिन्छ। ध्यान, योग, प्राणायाम र मानसिक उपचारका अभ्यासमा चन्दनको सुगन्ध प्रयोग हुनु यसको प्रमाण हो। धेरै ध्यान केन्द्र र आश्रमहरूमा आज पनि साधकहरूले ध्यानपूर्वक निधारमा चन्दन लगाएर साधना सुरु गर्छन्, जसले मनलाई स्थिर र एकाग्र बनाउन सहयोग गर्छ।

पर्यावरणीय दृष्टिले पनि चन्दन अत्यन्त मूल्यवान् वृक्ष हो। श्वेत चन्दनको अत्यधिक दोहनका कारण यो आज दुर्लभ बन्दै गएको छ। प्राचीन कालमा चन्दनको संरक्षण धार्मिक कर्तव्यजस्तै मानिन्थ्यो, किनकि यसलाई देवतासँग सम्बन्धित पवित्र वृक्ष ठानिन्थ्यो। आजको सन्दर्भमा चन्दनको टीका लगाउँदा यसको संरक्षण, वृक्षारोपण र दिगो प्रयोगप्रति सचेत हुनु पनि धार्मिक जिम्मेवारीकै एक अंश मान्न सकिन्छ। यही कारणले कतिपय धार्मिक संस्थाहरूले सीमित मात्रामा शुद्ध चन्दन प्रयोग गर्ने र विकल्पका रूपमा प्राकृतिक तर सुरक्षित मिश्रण प्रयोग गर्ने अभ्यास थालेका छन्।

चन्दनको टीका कहिले र कसरी लगाउने भन्ने विषयमा पनि शास्त्रीय मर्यादा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। पूजा, जप, ध्यान, व्रत, धार्मिक अनुष्ठान, गुरु वा अभिभावकबाट आशीर्वाद लिँदा चन्दनको टीका लगाउनु शुभ मानिन्छ। तर शोक, अशौच वा अत्यन्त अशुद्ध अवस्थामा चन्दनको टीका नलगाइने परम्परा पनि रहेको छ, किनकि चन्दनलाई शुद्धता र प्रसन्नताको प्रतीक मानिन्छ। यसले संस्कार र समयको उपयुक्ततालाई समेत महत्व दिन्छ।

नारी र पुरुष दुवैका लागि चन्दनको टीकाको अर्थ समान भए पनि सामाजिक प्रयोगमा केही भिन्नता देखिन्छ। परम्परागत रूपमा विवाहित महिलाले कुमकुम वा सिन्दूरलाई प्राथमिकता दिए पनि पूजा, व्रत र मन्दिर दर्शनका समयमा चन्दनको टीका समान रूपमा प्रयोग हुन्छ। यसले चन्दनको टीकालाई लिङ्गभेदभन्दा माथि उठेर आध्यात्मिक समानताको प्रतीक बनाएको देखाउँछ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, चन्दनको टीका “म” र “अहंकार” शीतल बनाउने प्रतीक पनि हो। निधार, जहाँ अहंको केन्द्र मानिन्छ, त्यहीँ शीतल चन्दन लगाउनु भनेको अहंकारलाई शान्त पार्दै विवेक र विनम्रताको विकास गर्नु हो। यही कारणले सन्त, महात्मा र गुरुहरू चन्दनलाई बाह्य सौन्दर्यभन्दा आन्तरिक शुद्धताको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गर्छन्।

विश्वका अन्य संस्कृतिहरूसँग तुलना गर्दा पनि निधारमा कुनै न कुनै चिन्ह लगाउने परम्परा पाइन्छ, तर सनातन परम्परामा चन्दनको टीका जति गहिरो दार्शनिक, आयुर्वेदिक र आध्यात्मिक अर्थ बोकेको अभ्यास विरलै देखिन्छ। यसले भारतीय उपमहाद्वीपको सभ्यतालाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित नभई चेतना र विज्ञानसँग जोडिएको संस्कृतिका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

यसरी हेर्दा, चन्दनको टीका भूत, वर्तमान र भविष्यलाई जोड्ने एउटा सांस्कृतिक सेतु हो। यसले प्राचीन ऋषिहरूको ज्ञान, मध्यकालीन समाजको आस्था र आधुनिक मानवको मानसिक आवश्यकतालाई एउटै सूत्रमा बाँध्छ।

अन्ततः, निधारमा चन्दनको टीका लगाउने परम्परा मानव जीवनलाई बाह्य रूपमा शान्त, आन्तरिक रूपमा पवित्र र आध्यात्मिक रूपमा उन्नत बनाउने उद्देश्यले विकसित भएको देखिन्छ। समय, स्थान र सम्प्रदाय अनुसार यसको रूप परिवर्तन भए पनि यसको आत्मा कहिल्यै परिवर्तन भएको छैन। यही कारणले आज पनि चन्दनको टीका सनातन संस्कृतिको मौन तर गहिरो सन्देश बोकेको प्रतीक बनेर जीवित छ।शास्त्रीय मन्त्र र चन्दनको टीकाको सम्बन्ध पनि उल्लेखनीय पक्ष हो। वैदिक तथा तान्त्रिक परम्परामा चन्दन लगाउँदा विशेष मन्त्र उच्चारण गर्ने चलन पाइन्छ, जस्तै “ॐ चन्दनाय नमः” वा विष्णु, शिव, देवीसम्बन्धी बीज मन्त्रहरू। मन्त्रसहित चन्दन लगाउँदा टीकाले केवल शारीरिक शीतलता मात्र होइन, ध्वनि–कम्पनमार्फत मानसिक र आध्यात्मिक प्रभाव पनि पार्छ भन्ने मान्यता छ। यसरी चन्दन, मन्त्र र चेतनाको त्रिवेणी सिर्जना हुन्छ।

बालकदेखि वृद्धसम्म चन्दनको टीकाको प्रयोगमा भिन्न–भिन्न अर्थ देखिन्छ। बालबालिकालाई चन्दनको टीका लगाइदिनु संरक्षण, शीतलता र सकारात्मक संस्कारको प्रतीक मानिन्छ। वृद्धावस्थामा चन्दनको प्रयोगले मानसिक शान्ति, स्मरण शक्ति स्थिरता र भावनात्मक सन्तुलनमा सहयोग गर्छ भन्ने विश्वास छ। यसले चन्दनको टीकालाई जीवनका सबै चरणसँग जोड्छ।

चन्दन र ग्रह–नक्षत्रको सम्बन्ध पनि शास्त्रीय रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। ज्योतिषशास्त्रमा चन्दनलाई चन्द्र र बृहस्पति ग्रहसँग सम्बन्धित मानिन्छ। चन्द्र मन र भावना सम्बन्धी ग्रह भएकाले चन्दनको शीतल गुणले मानसिक चञ्चलता कम गर्छ भनिन्छ। बृहस्पति ज्ञान र सात्त्विकताको प्रतीक भएकाले चन्दन लगाउँदा विवेक र धर्मबोध बढ्छ भन्ने विश्वास रहिआएको छ।

वर्णाश्रम व्यवस्थासँग चन्दनको टीकाको सम्बन्ध पनि ऐतिहासिक रूपमा देखिन्छ। ब्राह्मणहरूले शास्त्रपाठ, पूजा र शिक्षण कार्यमा चन्दन प्रयोग गर्ने चलन थियो। क्षत्रियहरूले राज्यकार्य, युद्धअघि शान्ति र संयमको प्रतीकका रूपमा चन्दनको टीका लगाउने गर्थे। वैश्य र शूद्र वर्गमा पनि धार्मिक अवसर र पर्वहरूमा चन्दनको टीका लगाउने परम्परा रहँदै आएको छ। यसले चन्दनलाई समाजका सबै वर्गसँग जोडेको देखाउँछ।

चन्दनको टीका र वस्त्र तथा आचरणको शुद्धताबीचको सम्बन्ध पनि महत्वपूर्ण छ। शास्त्र अनुसार चन्दन लगाउँदा शरीर र मन शुद्ध हुनुपर्छ, त्यसैले स्नानपछि, सफा वस्त्र धारण गरेर चन्दन लगाउनु उपयुक्त मानिन्छ। यसले बाह्य शुद्धतासँगै आन्तरिक शुद्धताको अभ्यास गराउँछ।

लोकपरम्परा र कथाहरूमा पनि चन्दनको गहिरो स्थान रहेको छ। भक्त प्रह्लाद, ध्रुव, मीराबाईजस्ता पात्रहरूको कथामा चन्दन र तिलक भक्ति र ईश्वरप्रतिको अटल विश्वासको प्रतीकका रूपमा आएको पाइन्छ। यसले चन्दनको टीकालाई केवल शास्त्रीय होइन, लोकआस्थासँग पनि जोड्छ।

अन्त्येष्टि संस्कार र वैराग्यसँग चन्दनको सम्बन्ध पनि उल्लेखनीय छ। जीवनभर शीतलता, शान्ति र सात्त्विकताको प्रतीक बनेको चन्दन अन्त्येष्टिमा पनि प्रयोग हुन्छ, जसले आत्माको शान्त यात्राको कामना जनाउँछ। यसले चन्दनलाई जन्मदेखि मृत्युसम्मको संस्कारसँग जोड्छ।

वैश्वीकरणको प्रभावसँगै चन्दनको टीका अन्तर्राष्ट्रिय योग, ध्यान र वेलनेस संस्कृतिमा पनि प्रवेश गरिरहेको छ। विदेशी साधकहरूले चन्दनलाई ““प्राकृतिक रूपमा शान्त पार्ने तत्व”का रूपमा अपनाइरहेका छन्, जसले सनातन परम्पराको विश्वव्यापी प्रभावलाई देखाउँछ।

यसरी हेर्दा, चन्दनको टीका केवल निधारमा लगाइने सानो चिन्ह होइन; यो मन्त्र, योग, आयुर्वेद, ज्योतिष, समाज, संस्कार र दर्शनलाई जोड्ने एउटा गहिरो सांस्कृतिक सूत्र हो। यी सबै पक्षहरू समेट्दा मात्र चन्दनको टीकाको वास्तविक व्यापकता र गहिराइ पूर्ण रूपमा प्रकट हुन्छ।