तथ्य बनाम भ्रम : सिन्धु बेसिनको पानी बहसमा वास्तविकता के हो ?

 श्री अतुल जैन
पूर्व अध्यक्ष, केन्द्रीय जल आयोग

सिन्धु बेसिनमा पानी संकट चर्किंदै गएको र नदी प्रवाहमा आएको उतारचढावका लागि माथिल्लो भागका गतिविधिलाई जिम्मेवार ठहराउने पाकिस्तानको पछिल्लो दाबी तथ्यगत परीक्षणमा टिक्न सकेको छैन। पाकिस्तानकै जलविज्ञान तथ्याङ्क, जलाशय अभिलेख र सञ्चालन सम्बन्धी वास्तविक अवस्थालाई विश्लेषण गर्दा संकटको चित्र होइन, बरु पर्याप्त पानी उपलब्धता, ठूलो परिमाणमा समुद्रतर्फ बगिरहेको पानी तथा दीर्घकालीन व्यवस्थापन कमजोरीहरू उजागर हुन्छन्।

खरीफ २०२५ : अभाव होइन, अधिशेष पानी

सन् २०२५ को खरीफ मौसम (अप्रिल–सेप्टेम्बर) सिन्धु बेसिनका लागि उल्लेखनीय रूपमा पानीको अधिशेष भएको वर्ष रह्यो। पाकिस्तानको सिन्धु नदी प्रणाली प्राधिकरण (IRSA) को तथ्याङ्कअनुसार उक्त अवधिमा करिब १२२.३६ मिलियन एकर फिट (MAF) पानी प्रवाह भएको थियो, जुन अनुमानित १०४ MAF भन्दा झन्डै १८ प्रतिशत बढी हो।

त्यसैगरी, भारी वर्षाका कारण सिँचाइको माग घट्यो र प्रान्तीय पानी वितरणमा पर्ने दबाबसमेत कम भयो। यदि वास्तवमै माथिल्लो भागबाट कृत्रिम अभाव सिर्जना गरिएको हुन्थ्यो भने यस्तो अधिशेष प्रवाह सम्भव हुने थिएन।

समुद्रमा बगिरहेको विशाल पानी : वास्तविक समस्या कहाँ ?

अभावको कथालाई सबैभन्दा ठूलो चुनौती दिने तथ्य भनेको कोट्री ब्यारेज मुनिबाट अरब सागरमा बगेको पानी हो। २०२५ को खरीफ मौसममा मात्र करिब ३०.८४८ MAF पानी समुद्रमा पुगेको थियो, जुन पछिल्ला पाँच वर्षको औसतभन्दा करिब ७१ प्रतिशत बढी हो।

रबी मौसम (अक्टोबर–मार्च) मा समेत करिब ३.६ MAF पानी समुद्रमा बग्यो। यदि बेसिन वास्तवमै गम्भीर संकटमा हुन्थ्यो भने यति ठूलो पानी उपयोगविहीन रूपमा समुद्रमा जान दिइँदैन थियो। यसले वास्तविक चुनौती माथिल्लो भाग होइन, तल्लो क्षेत्रमा भण्डारण पूर्वाधारको कमी, वितरण अक्षमता तथा बाढी व्यवस्थापन कमजोरी रहेको संकेत गर्छ।

जलाशय भरिए, संकट होइन स्थिरता देखियो

खरीफको सुरुवातमा जलाशय स्तर कम हुनु सामान्य प्रक्रिया हो। तर २०२५ मा उच्च प्रवाह र बाढीका कारण प्रमुख जलाशयहरू तीव्र गतिमा भरिए। सेप्टेम्बरसम्म अधिकांश जलाशय क्षमता करिब ९९ प्रतिशत पुगेका थिए।

यसले रबी २०२५–२६ का लागि पर्याप्त पानी उपलब्ध गरायो। साथै २०२६ को खरीफका लागि अनुमानित १०३.३ MAF इनफ्लो र करिब २.३ MAF क्यारीओभर भण्डारणले आगामी चक्र पनि स्थिर रहने संकेत दिएको छ।

चेनाब नदीको बहाव : प्राकृतिक प्रक्रिया कि राजनीतिक व्याख्या ?

पाकिस्तानले चेनाब नदीको बहावमा आउने उतारचढावलाई माथिल्लो भागको हस्तक्षेपसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ। तर हिमालयी नदी प्रणालीमा यस्तो परिवर्तन स्वाभाविक मानिन्छ।

हिउँ पग्लिने गति, तापक्रम परिवर्तन, वर्षा चक्र तथा मौसमी ढाँचाले नदीको बहावमा असर पार्छ। जाडोमा ढिलो हिउँ पग्लनु वा वसन्तमा चिसो बढ्नुजस्ता कारणले प्रारम्भिक बहाव घट्न सक्छ। यस्ता घटनालाई जानाजानी हस्तक्षेपको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित मानिँदैन।

बगलिहार परियोजना र सञ्चालन सम्बन्धी भ्रम

बगलिहार जलविद्युत परियोजनासम्बन्धी आरोपहरू पनि प्राविधिक यथार्थभन्दा टाढा देखिन्छन्। नदी बहावमा आधारित जलविद्युत परियोजनामा तलछट व्यवस्थापन, फ्लसिङ, मर्मतसम्भार, सुरक्षा तथा बाढी नियन्त्रणका लागि अस्थायी सञ्चालन समायोजन आवश्यक हुन्छ।

विशेष गरी हिमालयी नदीहरूमा भारी मात्रामा माटो र गाद आउने भएकाले फ्लसिङ अपरिहार्य प्रक्रिया हो। त्यसैले समय–समयमा हुने सञ्चालन परिवर्तनलाई राजनीतिक हस्तक्षेपका रूपमा चित्रण गर्नु तथ्यसम्मत हुँदैन।

सन् २००७ मा तटस्थ विशेषज्ञले दिएको निर्णयले समेत परियोजनाको अधिकांश डिजाइन तथा सञ्चालन मापदण्डलाई वैध ठहर गरिसकेको थियो।

आर्थिक यथार्थ : जानाजानी अवरोध सम्भव छैन

यदि माथिल्लो भागले राजनीतिक उद्देश्यले पानी रोकेको दाबी गरिन्छ भने त्यसले आर्थिक दृष्टिले पनि कुनै तर्क राख्दैन। उदाहरणका लागि, मनसुन अवधिमा बगलिहार बाँधमा एक पटक फ्लसिङ गर्दा करिब १५ करोड युनिट बिजुली उत्पादन घाटा हुन सक्छ।

यसले ठूलो राजस्व नोक्सानका साथै दीर्घकालीन प्राविधिक असर पार्न सक्छ। त्यसैले कुनै पनि अपरेटरले जानाजानी यस्तो कदम चाल्नु व्यवहारिक रूपमा सम्भावना न्यून मानिन्छ।

निष्कर्ष : संकटभन्दा ठूलो समस्या व्यवस्थापन

समग्र तथ्याङ्क हेर्दा सिन्धु बेसिनले हालै अपेक्षाभन्दा बढी पानी प्रवाह, उच्च जलाशय पुनर्भरण तथा स्थिर भविष्य संकेत गरेको देखिन्छ। नदी प्रवाहमा देखिएका परिवर्तनहरू प्राकृतिक जलविज्ञान र सामान्य जलाशय सञ्चालनकै दायराभित्र छन्।

वास्तविक चुनौती भनेको माथिल्लो भागको कथित हस्तक्षेप होइन, बरु सीमित भण्डारण क्षमता, अवसादन दबाब, कमजोर वितरण प्रणाली र प्रशासनिक अक्षमताजस्ता दीर्घकालीन संरचनात्मक समस्या हुन्।

निर्मित अभावको राजनीतिक कथा निर्माण गरेर आन्तरिक व्यवस्थापन कमजोरीलाई बाह्य कारणमा थोपर्ने प्रयासले सिन्धु बेसिनका वास्तविक समस्याको समाधान दिन सक्दैन। दीर्घकालीन समाधानका लागि भावनात्मक आरोप होइन, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र क्षेत्रीय सहकार्य अपरिहार्य छ।