भीमसेन थापादेखि बालेन्द्र शाहसम्म: नेपालको दुई शताब्दी लामो कार्यकारी यात्रा: डा.विजय दत्त
भीमसेन थापादेखि बालेन्द्र शाहसम्म: नेपालको दुई शताब्दी लामो कार्यकारी यात्रा: डा.विजय दत्त
प्रस्तावना
नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा वि.सं. १८६३ मा प्रथम मुख्तियारका रूपमा भीमसेन थापाले शासनको बागडोर सम्हालेदेखि साल २०८२ (सन् २०२६ ) मा बालेन्द्र शाह (बालेन) प्रधानमन्त्री नियुक्त हुनुसम्मको यात्रा निकै उतारचढावपूर्ण र रूपान्तरणकारी रहेको छ। सुरुवाती चरणमा सुगौली सन्धि र साम्राज्य विस्तारको दबाब झेलेका भीमसेन थापादेखि १०४ वर्षे पारिवारिक राणा शासन, २००७ सालको प्रजातन्त्र, २०२७ सालपछिको पञ्चायती व्यवस्था, र २०६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन पार गर्दै नेपाल आज ४७औँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा बालेन शाहको नेतृत्वसम्म आइपुगेको छ।
इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा जङ्गबहादुर राणाको उदय, बी.पी. कोइरालाको पहिलो निर्वाचित सरकार, र गणतन्त्रपछिको अस्थिर राजनीतिक परिवेशलाई चिर्दै आज एक स्वतन्त्र छविबाट उदाएका युवा नेतृत्वले देशको सर्वोच्च कार्यकारी पद सम्हाल्नुले नेपाली राजनीतिमा परम्परागत शक्तिको अन्त्य र नयाँ युगको सूत्रपात भएको संकेत गर्दछ।
मन्त्रीको नाम मन्त्रालय / जिम्मेवारी
बालेन्द्र शाह (बालेन) प्रधानमन्त्री, रक्षा र उद्योग मन्त्रालय
डा. स्वर्णिम वाग्ले अर्थ मन्त्रालय
सुदन गुरुङ गृह मन्त्रालय
शिशिर खनाल परराष्ट्र मन्त्रालय
सोबिता गौतम कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय
विराजभक्त श्रेष्ठ ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय
सुनिल लम्साल भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात र सहरी विकास मन्त्रालय
निशा मेहता स्वास्थ्य तथा जनसंख्या र खानेपानी मन्त्रालय
सस्मित पोखरेल शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि र युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय
प्रतिभा रावल सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
खड्क राज पौडेल (गणेश) संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय
दीपक साह श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय
सीता वादी महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय
गीता चौधरी कृषि तथा पशुपन्छी विकास र वन तथा वातावरण मन्त्रालय
विक्रम तिमिल्सिना सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय
*नेपालका पुर्व प्रधानमन्त्रीहरु यसप्रकार रहेका छन्* –
क्र.सं. प्रधानमन्त्रीको नाम कार्यकाल (सुरुवात)
१. भीमसेन थापा १८६३ वैशाख
२. रङ्गनाथ पौडेल १८९४ साउन
३. पुष्कर शाह १८९५ असोज
४. रणजङ्ग पाण्डे १८९६ चैत
५. माथवरसिंह थापा १९०० पुस
६. फत्तेजङ्ग शाह १९०२ असोज
७. जङ्गबहादुर राणा १९०३ असोज
८. बमबहादुर राणा १९१३ साउन
९. रणोद्दीप सिंह १९३३ फागुन
१०. वीरशमशेर ज.ब.रा. १९४२ मङ्सिर
११. देवशमशेर ज.ब.रा. १९५७ फागुन
१२. चन्द्रशमशेर ज.ब.रा. १९५८ असार
१३. भिमशमशेर ज.ब.रा. १९८६ मङ्सिर
१४. जुद्धशमशेर ज.ब.रा. १९८९ भदौ
१५. पद्मशमशेर ज.ब.रा. २००२ मङ्सिर
१६. मोहनशमशेर ज.ब.रा. २००५ वैशाख
१७. मातृकाप्रसाद कोइराला २००८ मङ्सिर
१८. टङ्कप्रसाद आचार्य २०१२ माघ
१९. डा. के.आई. सिंह २०१४ साउन
२०. सुवर्ण शमशेर राणा २०१५ जेठ
२१. बी.पी. कोइराला २०१६ जेठ
२२. तुलसी गिरी २०१९ चैत
२३. सूर्यबहादुर थापा २०२१ माघ
२४. कीर्तिनिधि विष्ट २०२५ चैत
२५. नगेन्द्रप्रसाद रिजाल २०३० साउन
२६. लोकेन्द्र बहादुर चन्द २०४० असार
२७. मरिचमान सिंह श्रेष्ठ २०४३ असार
२८. कृष्णप्रसाद भट्टराई २०४७ वैशाख
२९. गिरिजाप्रसाद कोइराला २०४८ जेठ
३०. मनमोहन अधिकारी २०५१ मङ्सिर
३१. शेरबहादुर देउवा २०५२ भदौ
३२. पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ २०६५ भदौ
३३. माधवकुमार नेपाल २०६६ जेठ
३४. झलनाथ खनाल २०६७ माघ
३५. डा. बाबुराम भट्टराई २०६८ भदौ
३६. खिलराज रेग्मी (मन्त्रिपरिषद् अध्यक्ष) २०६९ चैत
३७. सुशील कोइराला २०७० माघ
३८. केपी शर्मा ओली २०७२ असोज
३९. सुशीला कार्की (अन्तरिम/कामचलाउ) २०८२ भदौ
*को को कतिपटक प्रधानमन्त्री भए ?*
प्रधानमन्त्रीको नाम -कति पटक? -कार्यकाल (मुख्य वर्षहरू)
सूर्यबहादुर थापा ५ पटक २०२०, २०२१, २०३६, २०५४, २०६०
शेरबहादुर देउवा ५ पटक २०५२, २०५८, २०६१, २०७४, २०७८
गिरिजाप्रसाद कोइराला ४ पटक २०४८, २०५४, २०५६, २०६३
केपी शर्मा ओली ४ पटक २०७२, २०७४, २०७८, २०८१
लोकेन्द्र बहादुर चन्द ४ पटक २०४०, २०४६, २०५३, २०५९
कीर्तिनिधि विष्ट ३ पटक २०२५, २०२७, २०३४
पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ३ पटक २०६५, २०७३, २०७९
तुलसी गिरी ३ पटक २०१९, २०२१, २०३२
*अन्य २ पटक प्रधानमन्त्री हुनेहरू:*
जङ्गबहादुर राणा (राणा शासनको सुरुवात र बीचमा गरी दुई पटक)
मातृकाप्रसाद कोइराला
कृष्णप्रसाद भट्टराई
नगेन्द्रप्रसाद रिजाल
*केही रोचक तथ्य:*
बालेन्द्र शाह (बालेन): भर्खरै २०८२ चैत १३ गते (२७मार्च २०२६ मा) ४७औँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा नियुक्त भएका उनी नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा कान्छो प्रधानमन्त्री हुन्। साथै,मधेशी समुदायका पहिलो प्रधानमन्त्री हुन ।
सुशीला कार्की: उनी नेपालको इतिहासमा सरकारको नेतृत्व गर्ने पहिलो महिला (अन्तरिम प्रधानमन्त्रीका रूपमा) हुन्।
*नवनियुक्त प्रधानमन्त्री र *मन्त्रीको नाम मन्त्रालय / जिम्मेवारी*
बालेन्द्र शाह (बालेन) प्रधानमन्त्री, रक्षा र उद्योग मन्त्रालय
डा. स्वर्णिम वाग्ले अर्थ मन्त्रालय
सुदन गुरुङ गृह मन्त्रालय
शिशिर खनाल परराष्ट्र मन्त्रालय
सोबिता गौतम कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय
विराजभक्त श्रेष्ठ ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय
सुनिल लम्साल भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात र सहरी विकास मन्त्रालय
निशा मेहता स्वास्थ्य तथा जनसंख्या र खानेपानी मन्त्रालय
सस्मित पोखरेल शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि र युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय
प्रतिभा रावल सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
खड्क राज पौडेल (गणेश) संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय
दीपक साह श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय
सीता वादी महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय
गीता चौधरी कृषि तथा पशुपन्छी विकास र वन तथा वातावरण मन्त्रालय
विक्रम तिमिल्सिना सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय
*निष्कर्ष*
समग्रमा, भीमसेन थापाको राष्ट्रवाद र जङ्गबहादुरको कठोर शासनदेखि बालेन्द्र शाहको आधुनिक र प्रविधिमैत्री नेतृत्वसम्म आइपुग्दा नेपालले राजनीतिक व्यवस्थाका अनेकौँ स्वरूपहरू अभ्यास गरिसकेको छ। विगतका दशकहरूमा सत्ता समीकरणको अस्थिरता र दलीय लुछाचुचुँडीले विकासको गतिलाई अवरुद्ध पारे पनि, ४७औँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा एक युवा र विज्ञ टोलीको उदयले नेपाली जनतामा नयाँ आशाको सञ्चार गरेको छ। इतिहासका अनुभवहरूबाट पाठ सिक्दै र वर्तमानको जनचाहनालाई आत्मसात गर्दै, बालेन शाहको यो कार्यकालले नेपाललाई राजनीतिक स्थिरता र आर्थिक समृद्धिको नयाँ दिशामा डोर्याउने विश्वास गरिएको छ।
प्रस्तावना
नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा वि.सं. १८६३ मा प्रथम मुख्तियारका रूपमा भीमसेन थापाले शासनको बागडोर सम्हालेदेखि साल २०८२ (सन् २०२६ ) मा बालेन्द्र शाह (बालेन) प्रधानमन्त्री नियुक्त हुनुसम्मको यात्रा निकै उतारचढावपूर्ण र रूपान्तरणकारी रहेको छ। सुरुवाती चरणमा सुगौली सन्धि र साम्राज्य विस्तारको दबाब झेलेका भीमसेन थापादेखि १०४ वर्षे पारिवारिक राणा शासन, २००७ सालको प्रजातन्त्र, २०२७ सालपछिको पञ्चायती व्यवस्था, र २०६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन पार गर्दै नेपाल आज ४७औँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा बालेन शाहको नेतृत्वसम्म आइपुगेको छ।
इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा जङ्गबहादुर राणाको उदय, बी.पी. कोइरालाको पहिलो निर्वाचित सरकार, र गणतन्त्रपछिको अस्थिर राजनीतिक परिवेशलाई चिर्दै आज एक स्वतन्त्र छविबाट उदाएका युवा नेतृत्वले देशको सर्वोच्च कार्यकारी पद सम्हाल्नुले नेपाली राजनीतिमा परम्परागत शक्तिको अन्त्य र नयाँ युगको सूत्रपात भएको संकेत गर्दछ।
*मन्त्रीको नाम मन्त्रालय / जिम्मेवारी*
बालेन्द्र शाह (बालेन) प्रधानमन्त्री, रक्षा र उद्योग मन्त्रालय
डा. स्वर्णिम वाग्ले अर्थ मन्त्रालय
सुदन गुरुङ गृह मन्त्रालय
शिशिर खनाल परराष्ट्र मन्त्रालय
सोबिता गौतम कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय
विराजभक्त श्रेष्ठ ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय
सुनिल लम्साल भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात र सहरी विकास मन्त्रालय
निशा मेहता स्वास्थ्य तथा जनसंख्या र खानेपानी मन्त्रालय
सस्मित पोखरेल शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि र युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय
प्रतिभा रावल सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
खड्क राज पौडेल (गणेश) संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय
दीपक साह श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय
सीता वादी महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय
गीता चौधरी कृषि तथा पशुपन्छी विकास र वन तथा वातावरण मन्त्रालय
विक्रम तिमिल्सिना सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय
नेपालका पुर्व प्रधानमन्त्रीहरु यसप्रकार रहेका छन्-
क्र.सं. प्रधानमन्त्रीको नाम कार्यकाल (सुरुवात)
१. भीमसेन थापा १८६३ वैशाख
२. रङ्गनाथ पौडेल १८९४ साउन
३. पुष्कर शाह १८९५ असोज
४. रणजङ्ग पाण्डे १८९६ चैत
५. माथवरसिंह थापा १९०० पुस
६. फत्तेजङ्ग शाह १९०२ असोज
७. जङ्गबहादुर राणा १९०३ असोज
८. बमबहादुर राणा १९१३ साउन
९. रणोद्दीप सिंह १९३३ फागुन
१०. वीरशमशेर ज.ब.रा. १९४२ मङ्सिर
११. देवशमशेर ज.ब.रा. १९५७ फागुन
१२. चन्द्रशमशेर ज.ब.रा. १९५८ असार
१३. भिमशमशेर ज.ब.रा. १९८६ मङ्सिर
१४. जुद्धशमशेर ज.ब.रा. १९८९ भदौ
१५. पद्मशमशेर ज.ब.रा. २००२ मङ्सिर
१६. मोहनशमशेर ज.ब.रा. २००५ वैशाख
१७. मातृकाप्रसाद कोइराला २००८ मङ्सिर
१८. टङ्कप्रसाद आचार्य २०१२ माघ
१९. डा. के.आई. सिंह २०१४ साउन
२०. सुवर्ण शमशेर राणा २०१५ जेठ
२१. बी.पी. कोइराला २०१६ जेठ
२२. तुलसी गिरी २०१९ चैत
२३. सूर्यबहादुर थापा २०२१ माघ
२४. कीर्तिनिधि विष्ट २०२५ चैत
२५. नगेन्द्रप्रसाद रिजाल २०३० साउन
२६. लोकेन्द्र बहादुर चन्द २०४० असार
२७. मरिचमान सिंह श्रेष्ठ २०४३ असार
२८. कृष्णप्रसाद भट्टराई २०४७ वैशाख
२९. गिरिजाप्रसाद कोइराला २०४८ जेठ
३०. मनमोहन अधिकारी २०५१ मङ्सिर
३१. शेरबहादुर देउवा २०५२ भदौ
३२. पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ २०६५ भदौ
३३. माधवकुमार नेपाल २०६६ जेठ
३४. झलनाथ खनाल २०६७ माघ
३५. डा. बाबुराम भट्टराई २०६८ भदौ
३६. खिलराज रेग्मी (मन्त्रिपरिषद् अध्यक्ष) २०६९ चैत
३७. सुशील कोइराला २०७० माघ
३८. केपी शर्मा ओली २०७२ असोज
३९. सुशीला कार्की (अन्तरिम/कामचलाउ) २०८२ भदौ
को को कतिपटक प्रधानमन्त्री भए ?
प्रधानमन्त्रीको नाम -कति पटक? -कार्यकाल (मुख्य वर्षहरू)
सूर्यबहादुर थापा ५ पटक २०२०, २०२१, २०३६, २०५४, २०६०
शेरबहादुर देउवा ५ पटक २०५२, २०५८, २०६१, २०७४, २०७८
गिरिजाप्रसाद कोइराला ४ पटक २०४८, २०५४, २०५६, २०६३
केपी शर्मा ओली ४ पटक २०७२, २०७४, २०७८, २०८१
लोकेन्द्र बहादुर चन्द ४ पटक २०४०, २०४६, २०५३, २०५९
कीर्तिनिधि विष्ट ३ पटक २०२५, २०२७, २०३४
पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ३ पटक २०६५, २०७३, २०७९
तुलसी गिरी ३ पटक २०१९, २०२१, २०३२
अन्य २ पटक प्रधानमन्त्री हुनेहरू:
जङ्गबहादुर राणा (राणा शासनको सुरुवात र बीचमा गरी दुई पटक)
मातृकाप्रसाद कोइराला
कृष्णप्रसाद भट्टराई
नगेन्द्रप्रसाद रिजाल
केही रोचक तथ्य:
बालेन्द्र शाह (बालेन): भर्खरै २०८२ चैत १३ गते (२७मार्च २०२६ मा) ४७औँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा नियुक्त भएका उनी नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा कान्छो प्रधानमन्त्री हुन्। साथै,मधेशी समुदायका पहिलो प्रधानमन्त्री हुन ।
सुशीला कार्की: उनी नेपालको इतिहासमा सरकारको नेतृत्व गर्ने पहिलो महिला (अन्तरिम प्रधानमन्त्रीका रूपमा) हुन्।
नवनियुक्त प्रधानमन्त्री र *मन्त्रीको नाम मन्त्रालय / जिम्मेवारी
बालेन्द्र शाह (बालेन) प्रधानमन्त्री, रक्षा र उद्योग मन्त्रालय
डा. स्वर्णिम वाग्ले अर्थ मन्त्रालय
सुदन गुरुङ गृह मन्त्रालय
शिशिर खनाल परराष्ट्र मन्त्रालय
सोबिता गौतम कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय
विराजभक्त श्रेष्ठ ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय
सुनिल लम्साल भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात र सहरी विकास मन्त्रालय
निशा मेहता स्वास्थ्य तथा जनसंख्या र खानेपानी मन्त्रालय
सस्मित पोखरेल शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि र युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय
प्रतिभा रावल सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
खड्क राज पौडेल (गणेश) संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय
दीपक साह श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय
सीता वादी महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय
गीता चौधरी कृषि तथा पशुपन्छी विकास र वन तथा वातावरण मन्त्रालय
विक्रम तिमिल्सिना सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय
निष्कर्ष
समग्रमा, भीमसेन थापाको राष्ट्रवाद र जङ्गबहादुरको कठोर शासनदेखि बालेन्द्र शाहको आधुनिक र प्रविधिमैत्री नेतृत्वसम्म आइपुग्दा नेपालले राजनीतिक व्यवस्थाका अनेकौँ स्वरूपहरू अभ्यास गरिसकेको छ। विगतका दशकहरूमा सत्ता समीकरणको अस्थिरता र दलीय लुछाचुचुँडीले विकासको गतिलाई अवरुद्ध पारे पनि, ४७औँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा एक युवा र विज्ञ टोलीको उदयले नेपाली जनतामा नयाँ आशाको सञ्चार गरेको छ। इतिहासका अनुभवहरूबाट पाठ सिक्दै र वर्तमानको जनचाहनालाई आत्मसात गर्दै, बालेन शाहको यो कार्यकालले नेपाललाई राजनीतिक स्थिरता र आर्थिक समृद्धिको नयाँ दिशामा डोर्याउने विश्वास गरिएको छ।
