विदाको दिन सरकारी गाडी निजी काममा ?
जनताको करबाट चलेको सवारी र इन्धन व्यक्तिगत प्रयोजनमा प्रयोग गर्न पाइन्छ ?
बिराटनगर १० असोज
सरकारी कार्यालय बन्द रहने विदाको दिन पनि सरकारी नम्बर प्लेटका सवारी साधन सडकमा गुडिरहेका देखिन्छन्। कतिपय अवस्थामा ती सवारी सरकारी काममा प्रयोग भएका हुन सक्छन्। तर प्रश्न उठ्छ—जनताको करबाट खरिद गरिएको सरकारी गाडी र त्यसमा प्रयोग हुने इन्धन निजी प्रयोजनमा प्रयोग गर्न पाइन्छ ?
सरकारी सवारी साधन कर्मचारी वा पदाधिकारीको व्यक्तिगत सुविधा होइन। यो सार्वजनिक सेवा सञ्चालनका लागि राज्यले उपलब्ध गराएको सार्वजनिक सम्पत्ति हो। त्यसैले सरकारी गाडीको प्रयोगमा प्रयोजन, स्वीकृति, लगबुक र इन्धन खर्चको हिसाब महत्वपूर्ण हुन्छ।
विदाको दिन सरकारी गाडी चलाउनै नपाइने हो ?
विदाको दिन सरकारी सवारी चल्दैमा त्यसलाई स्वतः गैरकानुनी भन्न मिल्दैन। अत्यावश्यक सरकारी सेवा, आकस्मिक जिम्मेवारी, निरीक्षण, सुरक्षा, स्वास्थ्य, विपद् व्यवस्थापनलगायत स्वीकृत सरकारी कामका लागि विदाको दिन पनि सरकारी सवारी सञ्चालन हुन सक्छ।
तर सरकारी कामको आवश्यकता नभएको अवस्थामा घरायसी काम, पारिवारिक घुमफिर, व्यक्तिगत भेटघाट, निजी किनमेल वा अन्य गैरसरकारी प्रयोजनमा सरकारी गाडी प्रयोग गरिएको हो भने त्यसको औचित्य र कानुनी आधारबारे प्रश्न उठ्न सक्छ।
सरकारी गाडी निजी सवारीसरह प्रयोग गर्न पाइन्छ ?
प्रचलित सवारी तथा यातायात व्यवस्था ऐन, २०४९ अनुसार नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार वा स्थानीय तहको स्वामित्वमा रहेका सवारी सरकारी सवारीको दायरामा पर्छन्।
सरकारी सवारीमा पहुँच वा जिम्मेवारी पाउँदैमा त्यो सवारी सम्बन्धित कर्मचारी वा पदाधिकारीको निजी सम्पत्ति बन्दैन। सरकारी गाडीको संरक्षण, उचित प्रयोग र त्यसको हिसाब–किताब राख्ने जिम्मेवारी सम्बन्धित अधिकारीको हुन्छ।
सार्वजनिक सम्पत्ति दुरुपयोग भए कानुनी प्रश्न उठ्न सक्छ
भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ ले राष्ट्रसेवकले आफ्नो ओहदा वा कर्तव्य पालनका क्रममा नेपाल सरकार वा सार्वजनिक संस्थाको सम्पत्ति हिनामिना, हानि–नोक्सानी वा दुरुपयोग गर्ने तथा निजी प्रयोगमा लगाउने अवस्थालाई कानुनी कसुरको दायरामा राखेको छ।
त्यसैगरी सरकारी वा सार्वजनिक संस्थालाई गैरकानुनी हानि पुर्याउने वा आफू वा अरूलाई गैरकानुनी लाभ पुर्याउने बदनियतपूर्ण कार्यसम्बन्धी पनि कानुनी व्यवस्था छ।
यसर्थ, सरकारी गाडी निजी काममा प्रयोग भएको तथ्य प्रमाणित भएमा विषय केवल ‘गाडी दुरुपयोग’ को प्रश्नमा सीमित नरही सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग र सार्वजनिक कोषमाथि परेको आर्थिक भारको विषय बन्न सक्छ।
गाडी मात्रै होइन, इन्धनको हिसाब पनि खोजिनुपर्छ
सरकारी सवारी निजी प्रयोजनमा प्रयोग हुँदा प्रश्न गाडीको मात्र हुँदैन। त्यसमा प्रयोग हुने डिजेल वा पेट्रोलको खर्च कसले बेहोरेको हो ? भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
यदि सरकारी कामका नाममा सरकारी इन्धन प्रयोग गरिएको तर वास्तविक प्रयोजन निजी भएको प्रमाणित भयो भने सार्वजनिक रकमको खर्चसम्बन्धी प्रश्न उठ्न सक्छ।
त्यसैले विदाको दिन सरकारी सवारी प्रयोग भएको अवस्थामा—
– गाडी कहाँ गयो ?
– कुन प्रयोजनका लागि गयो ?
– कसको आदेश वा स्वीकृतिमा गयो ?
– चालक को थिए ?
– कति किलोमिटर चल्यो ?
– कति इन्धन खपत भयो ?
– लगबुकमा के विवरण उल्लेख छ ?
भन्ने विषय महत्वपूर्ण प्रमाण बन्न सक्छ।
लगबुकले खोल्न सक्छ सरकारी गाडीको वास्तविकता
सरकारी सवारीको प्रयोगबारे जाँच गर्दा सवारी लगबुक महत्वपूर्ण अभिलेख हो। त्यसमा मिति, गन्तव्य, प्रयोजन, चालक, किलोमिटरलगायत विवरण स्पष्ट रूपमा उल्लेख भएको हुनुपर्छ।
यदि अभिलेखमा सरकारी काम उल्लेख गरिएको छ तर वास्तविक प्रयोग निजी काममा भएको प्रमाण फेला पर्यो भने सम्बन्धित व्यक्तिको प्रशासनिक तथा कानुनी जवाफदेहिता प्रश्नमा पर्न सक्छ।
त्यस्तै, आर्थिक कार्यविधि तथा वित्तीय उत्तरदायित्वसम्बन्धी प्रचलित व्यवस्थाले सरकारी सम्पत्तिको संरक्षण तथा जिम्मेवारी सम्बन्धित अधिकारी र कार्यालय प्रमुखसँग जोडेको छ।
“सरकारी गाडी घर लैजान पाउँछु” भन्दैमा निजी हुँदैन
कतिपय कार्यालयमा पदाधिकारी वा कर्मचारीले सरकारी सवारी आफ्नो जिम्मामा रहेको भन्दै कार्यालय समयपछि वा विदाको दिन पनि प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ।
तर जिम्मामा हुनु र स्वामित्व हुनु फरक कुरा हो।
सरकारी गाडी राज्यको सम्पत्ति हो। पदाधिकारी वा कर्मचारीलाई उपलब्ध गराइएको सवारी सुविधा पदसँग सम्बन्धित हुन सक्छ, तर त्यसलाई व्यक्तिगत सम्पत्तिसरह प्रयोग गर्ने अधिकार स्वतः प्राप्त हुँदैन।
स्थानीय तहमा झनै आवश्यक छ सार्वजनिक हिसाब
जनताको प्रत्यक्ष करबाट खरिद गरिने सवारीका कारण स्थानीय तहमा सरकारी गाडीको प्रयोग अझ बढी सार्वजनिक चासोको विषय बन्ने गरेको छ।
त्यसैले स्थानीय तहले आफ्ना सरकारी सवारीको प्रयोगसम्बन्धी आधारभूत विवरण पारदर्शी बनाउने विषयमा समेत बहस आवश्यक देखिन्छ।
कुन गाडी कसको जिम्मामा छ ?
विदाको दिन कति पटक चल्यो ?
कहाँ गयो ?
कुन सरकारी कामका लागि गयो ?
कसको स्वीकृतिमा गयो ?
कति किलोमिटर चल्यो ?
कति इन्धन खर्च भयो ?
लगबुकमा के उल्लेख छ ?
यी प्रश्नको जवाफ सार्वजनिक निकायसँग मागिनु स्वाभाविक हो।
सरकारी काम हो भने प्रमाण देखाउन कठिनाइ किन ?
यदि विदाको दिन सरकारी गाडी वास्तवमै सरकारी कामका लागि प्रयोग भएको हो भने त्यसको आदेश, स्वीकृति, लगबुक, गन्तव्य र प्रयोजन अभिलेखमा देखिनुपर्ने हुन्छ।
तर सरकारी गाडी व्यक्तिगत प्रयोजनमा प्रयोग गरिएको र त्यसमा लाग्ने इन्धन खर्चसमेत सार्वजनिक कोषबाट भुक्तानी भएको प्रमाण भेटिएमा सम्बन्धित निकायले तथ्य र प्रमाणका आधारमा आवश्यक प्रशासनिक तथा कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने प्रश्न उठ्छ।
प्रश्न गाडी चलेको होइन, कहाँ र किन चलेको हो
सरकारी गाडी विदाको दिन सडकमा देखियो भन्दैमा मात्र त्यसलाई गैरकानुनी भन्न मिल्दैन। वास्तविक प्रश्न हो—गाडी कुन प्रयोजनका लागि चल्यो, कसको स्वीकृतिमा चल्यो र त्यसको खर्च कहाँबाट भयो ?
जनताको करबाट खरिद गरिएको सरकारी सवारी जनताको सेवाका लागि प्रयोग हुनुपर्ने सार्वजनिक सम्पत्ति हो। त्यसको चाबी कुनै कर्मचारी वा पदाधिकारीको हातमा हुन सक्छ, तर स्वामित्व राज्यको हुन्छ।
त्यसैले अब बहस एउटा गाडी विदाको दिन गुड्यो कि गुडेन भन्नेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
बहस हुनुपर्छ—विदाको दिन सरकारी गाडी कहाँ, किन र कसको खर्चमा गुड्यो ?
जनताको करबाट चलेको गाडीको हिसाब जनताले खोज्न पाउने कि नपाउने ?
