राष्ट्र एकीकरणकर्ता पृथ्वीनारायण शाहका राष्ट्र–निर्माणका मार्गदर्शनहरू : समसामयिक नेपालका लागि राजनीतिक सन्दर्भ र चुनौतीहरु….

नेपाल अहिले आर्थिक,सामाजिक,सांस्कृतिक,राजिनितिक तथा नागरिकका बहुआयामिक गम्भीर समस्याहरुको चौबाटोमा परिबन्धित अवस्थामा रहेको छ । यस निकट एवं विकट चुनौतीपूर्ण अवस्थामा राष्ट्र एकीकरणकर्ताका मार्गनिर्देशन अझै प्रासंगिक रहेको छ ।

प्रस्तावना:
नेपाल राष्ट्रको एकीकरण केवल भू–राजनीतिक विजय मात्र थिएन, त्यो एक राष्ट्र–दर्शन को स्थापनासमेत थियो। राष्ट्र निर्माता श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहद्वारा प्रतिपादित मार्गदर्शनहरू (दिव्य उपदेश) तत्कालीन राज्य सञ्चालनका निर्देश मात्र नभई आजको संघीय, लोकतान्त्रिक र गणतान्त्रिक नेपालका लागि पनि नीति–सूत्रको रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ। विडम्बना के छ भने, वर्तमान राजनीतिक अभ्यास र राज्य सञ्चालनमा ती मार्गदर्शनहरू क्रमशः उपेक्षित हुँदै गएका देखिन्छन्।

१. सामाजिक समावेशिता : नारा होइन व्यवहार
“नेपाल चार वर्ण छत्तीस जातको फूलबारी हो” भन्ने भनाइ आज समावेशिता को संवैधानिक नारासँग मिल्छ। तर व्यवहारमा समावेशिता राजनीतिक भागबण्डा र पहिचानको अतिवादमा सीमित हुँदै गएको छ। राष्ट्र निर्माताको दृष्टिमा विविधता राष्ट्रको शक्ति हो, विखण्डनको आधार होइन। आजको चुनौती भनेको समावेशितालाई एकताको माध्यम बनाउनु हो, विभाजनको राजनीति होइन।

२. शक्तिको राजनीति Vs प्रेमको शासन
पृथ्वीनारायण शाहले शक्ति होइन, प्रेम र विश्वासबाट सत्ता सञ्चालन गर्नुपर्ने बताए। तर आजको राजनीति सत्ता–केन्द्रित, प्रतिशोधमुखी र सत्ताको दुरुपयोगतर्फ उन्मुख छ। जनताको विश्वास गुमाउँदै गएको राजनीतिक वर्गका लागि यो मार्गदर्शन अत्यन्त सान्दर्भिक छ।

३. कृषि उपेक्षा र आत्मनिर्भरताको संकट
“किसान देशका ढिकुटी हुन्” भन्ने सिद्धान्त आज व्यवहारमा उल्टिएको छ। कृषि प्रधान भनिने देशमा किसान पलायन, परनिर्भरता र खाद्य असुरक्षा बढ्दो छ। राष्ट्र निर्माताको आत्मनिर्भर अर्थनीतिलाई बेवास्ता गर्दा आज नेपाल आयातमुखी र ऋणनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ धकेलिएको छ।

४. भ्रष्टाचार : राष्ट्रको आन्तरिक शत्रु
घुस लिने र दिने दुबै राष्ट्रका शत्रु हुन् भन्ने चेतावनी आज झनै यथार्थ सावित भएको छ। भ्रष्टाचार संस्थागत हुँदै जाँदा राज्यप्रतिको नागरिक विश्वास कमजोर भएको छ। राजनीतिक संरक्षणमा फस्टाएको भ्रष्टाचार राष्ट्र निर्माणकै सबैभन्दा ठूलो अवरोध बनेको छ।

५. निष्पक्ष न्याय र विधिको शासन
राष्ट्र निर्माता न्यायलाई राज्यको मेरुदण्ड मान्थे। तर आज न्यायालय, प्रशासन र नियामक निकायहरू राजनीतिक दबाबमा परेको आरोपबाट मुक्त छैनन्। Rule of Law कमजोर हुँदा लोकतन्त्र औपचारिकतामा सीमित हुन्छ—यो आजको मुख्य चुनौती हो।

६. परराष्ट्र नीति : सन्तुलनको अभाव
“नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल हो” भन्ने भू–राजनीतिक चेतावनी आज झनै सान्दर्भिक छ। तर वर्तमान परराष्ट्र नीति स्पष्ट राष्ट्रिय हितभन्दा पनि सरकार परिवर्तनसँगै बदलिने प्रवृत्तिमा देखिन्छ। सन्तुलन, सावधानी र आत्मसम्मानमा आधारित कूटनीति राष्ट्र निर्माताको मूल सन्देश थियो।

७. राष्ट्रिय सुरक्षा र सीमा सवाल
बलियो सेना, सुरक्षित किल्ला र स्पष्ट सीमा नीति बिना राष्ट्र सुरक्षित रहँदैन। आज सीमा अतिक्रमण, सुरक्षा निकायको राजनीतिकरण र राष्ट्रिय सुरक्षाप्रति उदासीनता देखिनु गम्भीर विषय हो।

८. धर्म, संस्कृति र पहिचान : आधुनिकताको नाममा विस्मृति
राष्ट्र निर्माता मौलिक धर्म–संस्कृतिलाई राष्ट्रिय एकताको आधार मान्थे। आज आधुनिकताको नाममा मौलिक पहिचान उपेक्षित हुँदै गएको छ, जसले सांस्कृतिक विच्छेद र मूल्य–संकट जन्माएको छ।

९. अर्थनीति, ढिकुटी र ऋण निर्भरता
राज्यको ढिकुटी सधैं भरिएको राख्नु भन्ने सिद्धान्त आज सार्वजनिक ऋण, घाटा बजेट र अनुत्पादक खर्चमा परिणत भएको छ। व्यापार मुलुकमैत्री होइन, सीमित समूह–मैत्री बन्दै गएको आरोप छ।

१०. नेतृत्वको सादगी र नैतिक संकट
शासक सादगीपूर्ण जीवन जिउनु र जनताको श्रमको सम्मान गर्नु राष्ट्र निर्माताको आदर्श थियो। तर आज विलासी जीवनशैली, पदको दुरुपयोग र जनविमुख नेतृत्वले राज्य–जनता दूरी बढाएको छ।

११. प्रजापालक राज्य Vs मालिक मानसिकता
राजा मालिक होइन, प्रजापालक हुनुपर्छ भन्ने दर्शन आजको लोकतन्त्रमा अझ सान्दर्भिक छ। तर व्यवहारमा राज्य संयन्त्र अझै पनि मालिक मानसिकताबाट मुक्त हुन सकेको छैन।

निष्कर्ष:
इतिहास होइन, नीति–मार्गदर्शन
पृथ्वीनारायण शाहका राष्ट्र–निर्माण सम्बन्धी मार्गदर्शनहरू कुनै राजतान्त्रिक nostalgia होइनन्, बरु राष्ट्र सञ्चालनका आधारभूत राजनीतिक सिद्धान्त हुन्। आजको नेपालले यदि राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, परनिर्भरता र सामाजिक विभाजनबाट मुक्त हुन चाहन्छ भने, ती मार्गदर्शनहरूको आधुनिक व्याख्या र इमानदार कार्यान्वयन अपरिहार्य छ।
राष्ट्र एकीकरणकर्ता सम्झनु भनेको उनको शालिकमा फूल चढाउनु मात्र होइन, उनको राष्ट्र–दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।
जय नेपाल !