प्रश्न गर्दै गरौं ! प्रश्नले जन्माएका परिवर्तनका इतिहास : डा.विजय दत्त

भुमिका
मानव सभ्यताको विकास जिज्ञासाबाट सुरु भएको हो, र जिज्ञासाको पहिलो अभिव्यक्ति हो—प्रश्न। जहाँ प्रश्न हुन्छ, त्यहाँ विचार जन्मिन्छ; जहाँ विचार जन्मिन्छ, त्यहाँ खोज सुरु हुन्छ; र जहाँ खोज हुन्छ, त्यहाँ परिवर्तन सम्भव हुन्छ। जुन व्यक्ति,परिवार,समाज,समुदाय,धर्म,पार्टी,संस्था,राजनीतिक वा सामाजिक व्यवस्था तथा मुलुकमा प्रश्न जन्मिदैन वा प्रश्न गर्न पाईदैन त्यहां विकास नभई विनाश र अधोगति उन्मुखतिर छ स्वानुभुति हुन्छ ।
विश्वका महान् दार्शनिकहरू बारम्बार यही कुरा दोहोर्‍याउँछन्। सोक्रेट्स ले भनेका थिए—“The unexamined life is not worth living.”

नेपालको आधुनिक इतिहासमा पनि यही सत्य स्पष्ट देखिन्छ। यहाँ भएका धेरै ऐतिहासिक परिवर्तनहरू—राजनीतिक आन्दोलन, शासन प्रणालीको रूपान्तरण, र नयाँ नेतृत्वको उदय—सबै कुनै न कुनै प्रश्नबाटै सुरु भएका छन्। प्रश्नले मात्र आन्दोलन जन्माउँछ; प्रश्नले नै नयाँ नेतृत्व र समाज सुधारका अवसर सिर्जना गर्छ।

प्रश्नबाट सुरु भएको एकीकरण
आधुनिक नेपालको इतिहासको प्रारम्भ २२ /२४ से राज्यहरुको स्वत्व र एकत्वबाट शुरु भएको हो ।
पृथ्वीनारायण शाह ले आफ्नो समयको राजनीतिक अवस्थामाथि एउटा मौलिक प्रश्न उठाए—“किन स–साना राज्यमा विभाजित भएर कमजोर हुने ? किन एउटा बलियो राष्ट्र निर्माण नगर्ने ?”
यही प्रश्नले नेपाल एकीकरणको अभियान जन्मायो। साना राज्यहरू मिलेर आधुनिक नेपालको निर्माण भयो।
यसले देखाउँछ कि प्रश्न केवल जिज्ञासा मात्र होइन; राष्ट्रिय अस्तित्वको रचना गर्ने आधार पनि हुन सक्छ।

राणा शासनमाथि उठेको प्रश्न
लामो समयसम्म राणा शासनले शासन गरे । जनताको अधिकार सीमित बनाए ।
समाजमा उठेको प्रश्न—“किन जनता शासनमा भाग लिन नपाउने ?”—ले २००७ सालमा राणा शासनको अन्त्य गर्‍यो।
राजा त्रिभुवन र बी.पी. कोइराला यस आन्दोलनमा निर्णायक भूमिका निभाए।
वाल्टेयरका शब्द याद गर्न योग्य छन्—“Judge a man by his questions rather than by his answers.”

लोकतन्त्र र जनआन्दोलन
बी.पी. कोइरालाको प्रश्न—“राजनीति जनताका लागि हो कि सत्ताधारीका लागि ?”—ले उनलाई पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बनायो। तर,सत्ताको उपयुक्त प्रवाहीकरण गर्न नसकेको कारणले नै अर्को प्रश्न जन्माए र सत्ताच्युत भए ।

*२०१७ सालमा राजा महेन्द्रको* प्रश्नले पञ्चायती व्यवस्थाको स्थापना गर्‍यो। दसबर्षे विकासको स्वर्णिम दसक नै मानिन्छ ।तर,२०३६ सालमा पुनः आन्दोलनको प्रश्न जन्मे अनि जनमतसंग्रह भए ।

*२०४६ सालको जनआन्दोलनले* प्रश्न जन्माए “किन जनताको अधिकार सीमित छ ?” यस कालखण्डका प्रश्नकर्ताहरु थिए गणेशमान र मदन भण्डारी र त्यही प्रश्नका प्रतिफल होप्रजातन्त्रको पुर्नस्थापना ।
आइन्स्टाइनका शब्दहरू यहाँ सान्दर्भिक छन्—“The important thing is not to stop questioning. Curiosity has its own reason for existence.”

मधेश भुभागका मधेशी जनता किन सधैं अपहेलित ? भन्ने प्रश्न उठाए गजेन्द्रनारायण सिंह । परिणामस्वरूप त्यही बिउ प्रस्फुटित हुँदै माओवादी सशस्त्र युद्ध अनि प्रथम,दोस्रो र तेस्रो मधेश आन्दोलन भए ।

माओवादी युद्ध र गणतन्त्रको यात्रा
२०५२ सालको माओवादी आन्दोलनले राज्य संरचनामाथि गम्भीर प्रश्न उठायो—राज्य किन समावेशी छैन ? ग्रामीण जनता विकासबाट वञ्चित छन् किन ?
यी प्रश्नहरूले सशस्त्र द्वन्द्वको रूप लिए, जसले नेपालको राजनीति र समाजलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो।सत्ता नै धरापमा परे ।

२०६२–०६३ को जनआन्दोलनको मूल प्रश्न—“सार्वभौम सत्ता कसको हो ?”—ले राजतन्त्र अन्त्य गरे ।

संविधानसभा र नयाँ संविधान
गणतन्त्रको यात्रासँगै अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्यो—नेपालको नयाँ राज्य संरचना कस्तो हुने ? संविधान कस्तो बन्ने ?
यही प्रश्नको उत्तर खोज्न संविधानसभा गठन गरियो।
लामो राजनीतिक बहस र सहमतिपछि २०७२ सालमा नेपालको नयाँ संविधान जारी भयो।

नयाँ पुस्ताको प्रश्न र नेतृत्व
आजको पुस्ताले सोधिरहेको छ—राजनीति किन पारदर्शी छैन ? किन भ्रष्टाचार रोक्न सकिएको छैन ? किन शहर व्यवस्थापन कमजोर छ ?
सागर ढकालले शेरबहादुर देउवा विरुद्ध चुनाव लड्दै राजनीतिक प्रणालीमाथि प्रश्न उठाए।
रवि लामिछानेले पत्रकारिता र सार्वजनिक बहसको माध्यमबाट व्यवस्थामाथि प्रश्न उठाए।
बालेन्द्र साह (बालेन) ले र्याप र सामाजिक सञ्जालको माध्यमबाट प्रश्न उठाए—“किन शहर अव्यवस्थित छ ? किन युवाको आवाज सुनिँदैन ?”, रोजगारी किन भएन मुलुकमा ? जसले उनलाई काठमाडौँ महानगरपालिका को मेयर बनायो।

GenZ को प्रश्न – किन कुशासन भए मुलुकमा ? भ्रष्टाचारको अखाडा मुलुक किन भए ? Baby nepotism किन ? किन बन्द गराइए सामाजिक सन्जाल ?
परिणाम भए २०८२ भदौ २३ र २४ गतेको महाजन विपल्व त्यसको परिणाम सत्ताधारी सत्ताच्युत भए । नागरिक सरकार गठन भए । हालै,२०८२ फागुन २१ गतेमा भएको प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनमा प्रश्न उठाउने पार्टीलाई दुईतिहाइ बहुमत प्राप्त गरे ।

प्रश्नको महत्व
प्रश्न केवल विद्रोह वा आलोचना मात्र होइन; प्रश्न सुधारको पहिलो पाइला हो।
प्रश्नले उत्तर खोज्छ, उत्तरले समाधान दिन्छ, र समाधानले समाजलाई अघि बढाउँछ।
मालाला युसुफजईका शब्दहरू स्मरणीय छन्—“When the whole world is silent, even one voice becomes powerful.”
मार्टिन लूथर किङका अनुसार—“Our lives begin to end the day we become silent about things that matter.”

निष्कर्ष
नेपालको इतिहासलाई पृथ्वीनारायण शाह देखि आजसम्म राम्ररी नियाल्दा स्पष्ट देखिन्छ— *प्रश्न गर्नेहरू नै परिवर्तनका वाहक हुन्* ।
प्रश्नले बहस जन्माउँछ। बहसले चेतना ल्याउँछ। चेतनाले परिवर्तन सम्भव बनाउँछ।
लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा आवश्यक कुरा हो—प्रश्न गर्ने नागरिक।
यदि प्रश्न जीवित छ भने व्यक्ति,समाज,समुदाय,धर्म,सामाजिकआर्थिक, सांस्कृतिक अवयब तथा लोकतन्त्र पनि जीवित रहन्छ नत्र *अस्वस्थामा हतो हत: नरो वा …..!
त्यसैले अन्त्यमा एउटै पुकार –
“प्रश्न अविरामित भई गर्दै गरौँ; प्रश्नबाटै भविष्य उज्वल बन्छ।”