शनिश्चरा से प्रथम शीर्ष तक’: इतिहास, संस्कृति, कूटनीति र आत्म-साधनाको एक युगान्तकारी दस्तावेज

रचना कर्ण,काठमाडौं 

​१. पृष्ठभूमि र भव्य लोकार्पण समारोह
​नेपाली बौद्धिक एवं अनुसन्धानात्मक जगत्मा आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाउनुभएका प्रतिष्ठित लेखक, अनुसन्धाता तथा मधेशी आयोगका प्रथम प्रमुख अध्यक्ष डा. विजय दत्तको नवीन कृति “शनिश्चरा से प्रथम शीर्ष तक” काठमाडौँमा आयोजित एक भव्य, गरिमामय र ऐतिहासिक समारोहका बीच विधिवत् रूपमा लोकापर्ण गरिएको छ। उक्त ग्रन्थलाई समाजका आदरणीय व्यक्तित्व तथा दिव्य शताब्दी पुरुष डा. गौरीशंकरलाल दासले लोकार्पण गर्नुभएको हो।

​नेपालको प्राचीन सभ्यता, इतिहास, सनातन संस्कृति, समकालीन राजनीतिक उतारचढाव तथा परराष्ट्र नीतिका विविध आयामलाई मसिनो गरी विश्लेषण गरिएको यो डा. विजय दत्तको १५ औँ कृति हो। कार्यक्रममा विभिन्न क्षेत्रका विद्वान्, कूटनीतिज्ञ, साहित्यकार, संस्कृतिविद् तथा समाजसेवीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको थियो।

​कामेश्वरी वासुदेव स्मृति प्रतिष्ठानका तर्फबाट ई. शिवाङ्ग दत्तले जारी गर्नुभएको प्रकाशकीय मन्तव्यमा प्रतिष्ठानको मूल ध्येयमाथि प्रकाश पारिएको छ। प्रतिष्ठानले स्थापनाकालदेखि नै समाज, राष्ट्र, भाषा र संस्कृतिसँग जोडिएका गम्भीर एवं ओझेलमा परेका विषयहरूमा निरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान, कृति प्रकाशन, सम्मान तथा दस्तावेजीकरण गर्दै आएको छ। ई. शिवाङ्ग दत्तका अनुसार, प्रस्तुत पुस्तक प्रतिष्ठानको सोही वैचारिक, प्राज्ञिक र शोधपरक यात्राको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र कोशेढुङ्गा सावित हुने कडी हो।

​२. पुस्तकको मूल सार, क्षेत्र र बहुआयामी विशेषताहरू
​‘शनिश्चरा से प्रथम शीर्ष तक’ केवल एउटा साधारण पुस्तक वा संस्मरण मात्र होइन; यो त प्राचीन विदेह सभ्यताको पौराणिक कालखण्डदेखि आधुनिक नेपालको जटिल राजनीतिक एवं कूटनीतिक धरातलसम्मको बहुआयामी मन्थन हो। ग्रन्थलाई मुख्य रूपमा निम्न वैचारिक स्तम्भहरूमा विभाजन गरेर अध्ययन गर्न सकिन्छ:-
सांस्कृतिक र आध्यात्मिक जग:पुस्तकले सनातन परम्पराका आधारभूत मूल्य-मान्यताहरूलाई पुनः परिभाषित गर्ने प्रयास गरेको छ। प्राचीन विदेह (मिथिला) को अन्तर्मन, पवित्र महागंगा आरतीको धार्मिक तथा सामाजिक महत्त्व र राम जन्मको युगान्तकारी अर्थलाई सूक्ष्म ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। यसले हाम्रो मौलिक आध्यात्मिक जरालाई पुनः स्मरण गराउँदै आधुनिकताको नाममा हराउँदै गएको सांस्कृतिक चेतनालाई जागृत गराउने कार्य गर्दछ।
*​सामाजिक संरचना, पहिचान र जनसांख्यिकीय अध्ययन*: लेखकले मधेशको बहुसांस्कृतिक बनोट र त्यहाँका विविध समुदायको योगदानलाई गहिरोसँग पर्गेल्नुभएको छ। विशेष गरी ऐतिहासिक बौद्धिक वर्गका रूपमा परिचित ‘कायस्थ समुदाय’ ले वर्तमान समयमा झेलिरहेको जनसांख्यिकीय संकट (Demographic Crisis) लाई तथ्याङ्कसहित उजागर गरिएको छ। यसका साथै, ‘मौलिक नेपाल’ को अवधारणा र इतिहासमा प्रयोग भएको ‘विक्रम’ उपाधिको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सान्दर्भिकतामाथि नवीन दृष्टिकोण अघि सारिएको छ।

कूटनीति, भू-राजनीति र परराष्ट्र नीति:नेपालको विशिष्ट भू-राजनीतिक अवस्थितिलाई ध्यानमा राख्दै पुस्तकमा नेपाल-भारत सम्बन्धका सूक्ष्म र संवेदनशील पक्षहरूको वस्तुनिष्ठ विश्लेषण गरिएको छ। सीमा व्यवस्थापन, राष्ट्रिय सुरक्षा, दक्षिण एशियाली क्षेत्रमा देखा परेको शरणार्थी संकट र परिवर्त्य विश्व व्यवस्थामा नेपालले अपनाउनुपर्ने ‘नवीन कूटनीतिक संवाद’ का रणनीतिहरू अध्यायहरूमा जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्।

समकालीन राजनीति, सुशासन र समावेशिता: नेपालको समकालीन राजनीतिक अवस्था, मधेशी नेतृत्वको भूमिका, राज्य सञ्चालनमा देखिने दिशाहीनता र सुशासनका चुनौतीहरूलाई लेखकले निष्पक्ष एवं निर्भीक रूपमा समीक्षा गर्नुभएको छ। अधिकारमुखी आन्दोलन र समावेशिताका यथार्थहरूलाई ‘समावेशी दर्पण’ मा उतारेर राज्यको शक्ति संरचनामा सीमान्तकृत वर्गको पहुँचको अवस्था देखाइएको छ।

दार्शनिक चेतना र कर्मको दर्शन: पाश्चात्य दर्शनका पिता अरस्तूको ‘राजनीति’ (Aristotle’s Politics) को अवधारणादेखि लिएर पूर्वीय दर्शनमा आधारित ‘कर्मको कोडिङ र डिकोडिङ’ जस्ता दार्शनिक विषयहरूले पुस्तकलाई बौद्धिक उँचाइ प्रदान गरेका छन्। यसले पाठकलाई केवल सूचना मात्र दिँदैन, बरु गम्भीर चिन्तन र आत्म-मन्थनतर्फ प्रेरित गर्दछ।

​३. अनुसन्धान, प्रमाण र शोधको बलियो आधार
​डा. विजय दत्तको यो ग्रन्थ केवल काल्पनिक वा भावनात्मक अभिव्यक्तिका आधारमा रचिएको होइन। यसको पछाडि कठोर प्राज्ञिक अध्ययन र ऐतिहासिक दस्तावेजहरूको गहन शोध रहेको छ। पुस्तक लेखनका लागि देहायका स्रोतहरूलाई प्रामाणिक आधार बनाइएको छ:-
​पौराणिक तथा शास्त्रीय ग्रन्थहरू: वाल्मीकि रामायण, विष्णु पुराण, महाभारत, मनुस्मृति र नारदीयभक्ति पुराण जस्ता कालजयी पूर्वीय ग्रन्थहरूबाट उद्धरण र सन्दर्भहरू लिइएको छ।
​ऐतिहासिक कालखण्डका अभिलेखहरू: नेपालको इतिहासका विभिन्न चरणहरू—लिच्छवि काल, गोपालवंश, सेन वंश, मल्ल काल, शाह काल र राणाकालीन आधिकारिक दस्तावेज तथा विभिन्न स्थानमा कुँदिएका शिलालेखहरू (Epigraphy) को अध्ययन गरिएको छ।
*​विदेशी यात्री एवं इतिहासकारका कृतिहरू:* नेपालको इतिहास र भूगोलबारे प्रारम्भिक पश्चिमी अध्ययनकर्ताहरू कप्तान विलियम कर्कपेट्रिक (William Kirkpatrick) र डा. डेनियल राइट (Daniel Wright) का ऐतिहासिक लेखनहरूलाई परिपूरक प्रमाणका रूपमा प्रयोग गरिएको छ।
​आधुनिक तथ्याङ्क: सामाजिक-आर्थिक र जनसांख्यिकीय विश्लेषणका लागि राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (२०२१) को तथ्याङ्कलाई वैज्ञानिक आधार मानिएको छ।

​४. पुस्तकका ३५ अध्यायहरूको विस्तृत स्वरूप
​ग्रन्थको गम्भीरता र व्यापकतालाई यसका ३५ वटा अध्यायहरूले स्पष्ट पार्छन्। प्रत्येक अध्यायले छुट्टाछुट्टै विषयवस्तुमाथि प्रकाश पार्दै समग्रमा एउटा अखण्ड वैचारिक माला निर्माण गर्दछन्:
​१. मौलिक नेपाल: नेपालको अद्वितीय स्वाधीनता र मौलिक पहिचानको गहन विश्लेषण।
​२. साझा स्वतन्त्रता: बीसौँ शताब्दीमा नेपाल र भारतमा भएका लोकतान्त्रिक आन्दोलनको तुलनात्मक अध्ययन।
​३. युगद्रष्टा डा. राजेन्द्र विमल: मैथिली साहित्य र चिन्तनका शिखर व्यक्तित्वप्रतिको आदर र उहाँको दर्शन।
​४. जनकपुरधाम: मिथिला की विरासत: जनकपुरको प्राचीन गौरव, ज्ञानको केन्द्र र सांस्कृतिक निरन्तरता।
​५. कायस्थ: जनसांख्यिकीय संकट: कायस्थ समुदायको ऐतिहासिक योगदान र वर्तमान जनसांख्यिकीय चुनौती।
​६. विविधतायुक्त मधेश: मधेशको बहुसांस्कृतिक र बहुभाषिक धरातलको चित्रण।
​७. सनातन: वर्ण या जात ?: सनातन परम्परामा वर्ण व्यवस्था र जात प्रथाको शास्त्रीय विवेचना।
​८. शरणार्थी संकट: नेपालमा शरणार्थी समस्या र यसले ल्याउने भू-राजनीतिक जोखिम।
​९. वन्देमातरम्: अमर उद्घोष: सांस्कृतिक राष्ट्रवाद र जागरणको प्रतीकका रूपमा वन्देमातरम्।
​१०. नवीन कूटनीतिक संवाद: २१ औँ शताब्दीमा नेपालको परराष्ट्र नीतिको नयाँ पुनर्संरचना।
​११. “द वेट” और नेपाल: बाह्य प्रभाव र आन्तरिक प्रतीक्षाको राजनीतिक आयाम।
​१२. महागंगा आरती: नदी संस्कृति, पर्यावरण र आध्यात्मिक चेतनाको पुनर्जागरण।
​१३. मध्य भंवर में नेपाल: आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता र वैदेशिक खिचातानीमा अल्झिएको देश।
​१४. विदेह का अंतर्मन: प्राचीन विदेह (मिथिला) को आत्मिक र दार्शनिक गहिराइ।
​१५. वसुधैव कुटुम्बकम्: विश्वबन्धुत्वको पूर्वीय आदर्श र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध।
​१६. लहू-लुहान यात्रा: लोकतन्त्र प्राप्तिका लागि नेपाली जनताले गरेको कष्टकर सङ्घर्ष।
​१७. दिशाहीन सरकार: सुशासनको अभाव, भ्रष्टाचार र प्रशासनिक शिथिलतामाथि प्रहार।
​१८. विरोध के दो मंच: वैचारिक र सडक आन्दोलनका दुई फरक स्वरूपको विश्लेषण।
​१९. नेपाल-भारत संबंध: वास्तु से बंधित: भौगोलिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक रूपमा जोडिएको नेपाल-भारत सम्बन्ध।
​२०. लेखन विराम का अन्तर्य: मौनता र निरन्तर लेखनबीचको आन्तरिक संवाद।
​२१. उलझती राहें: देशको विकास र राजनीतिमा देखा परेका जटिल तगाराहरू।
​२२. समावेशी दर्पण में: राज्यका अङ्गहरूमा समावेशिताको वास्तविक स्थिति।
​२३. सीमा और सुरक्षा: खुला सीमाका चुनौती, सार्वभौमिकता र सीमा सुरक्षा व्यवस्थापन।
​२४. यथार्थ से दूर: नारा र यथार्थबीचको फराकिलो अन्तर।
​२५. अरस्तू की राजनीति: ग्रीक दार्शनिक अरस्तूका राज्य र नागरिकसम्बन्धी सिद्धान्त।
​२६. महाज्ञान का स्पंदन: प्राचीन ज्ञान परम्परा र यसको आधुनिक सान्दर्भिकता।
​२७. विकास और विदेश नीति: आर्थिक विकासका लागि वैदेशिक नीतिको कुशल सञ्चालन।
​२८. मधेशी नेतृत्व: मधेशी दलहरूको आन्दोलन, सत्ता यात्रा र भूमिकाको समीक्षा।
​२९. राम जन्म: युग का सूत्रपात: मर्यादा पुरुषोत्तम रामको आदर्श र यसको युगान्तकारी प्रभाव।
​३०. दिशाहीन संतति: युवा पुस्तामा देखिएको निराशा र पलायनको गम्भीर विषय।
​३१. कर्म: कोडिंग और डिकोडिंग: मानवीय कर्म, दायित्व र त्यसको नतिजाको वैज्ञानिक-दार्शनिक व्याख्या।
​३२. विक्रम उपाधि और मिथिला: ऐतिहासिक ‘विक्रम’ उपाधि र मिथिला क्षेत्रको सम्बन्ध।
​३३. शनिश्चरा से प्रथम शीर्ष तक: लेखकको व्यक्तिगत जीवन-यात्रा र सर्वोच्च संवैधानिक पदको अनुभव।
​३४. देवभूमि और धर्मांतरण: नेपालको सांस्कृतिक पहिचान र तीव्र धर्मान्तरणको चुनौती।
​३५. विद्रोह के भंवर में: सामाजिक असन्तोष, विद्रोह र यसको दिगो समाधानको बाटो।
​५. लेखकको आत्मिक कलमबाट: जीवन-दर्शन र आत्म-संस्मरण

​पुस्तकमा समाविष्ट “लेखक के आत्मिक कलम से…” शीर्षकको खण्ड अत्यन्तै भावुक, प्रामाणिक र प्रेरक छ। डा. विजय दत्त आफ्नो जीवन-यात्रा र दर्शनलाई व्यक्त गर्दै लेख्नुहुन्छ:
​”नेपाल र भारतका सम्बन्धहरू केवल राजनीतिक सीमा वा औपचारिक सम्झौताका पानामा सीमित छैनन्। यो त साझा संस्कृति, अध्यात्म, भाषा र परम्पराले बुनेको एउटा अजम्बरी तानाबाना हो। दुवै देशले आ-आफ्नो सार्वभौमिकता र मौलिकताको सम्मान गर्दै बीसौँ शताब्दीको ‘स्वतन्त्रताको दशक’ देखि नै लोकतान्त्रिक चेतनाको नयाँ युग आरम्भ गरेका थिए।

​बेल्हीका शनिश्चराको त्यो सोंधी र पावन माटोबाट सुरु भएको मेरो बाल्यकाल, जनकपुरको सांस्कृतिक वातावरण, काठमाडौँको अध्ययन-अनुसन्धान र अन्ततः देशको सर्वोच्च संवैधानिक आयोगको प्रथम प्रमुख पदसम्मको मेरो यात्रा केवल मेरो व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन। यो त नेपालको माटोको सामर्थ्य, निष्ठापूर्वक गरिएको सङ्घर्ष र लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यताको विकासको सजीव आलेख हो। पुस्तकका अध्यायहरूमा मैले आफ्ना बाल्यकालका संस्कार, अध्ययनका दिन, संवैधानिक चेतनाको विकास, कूटनीतिक अनुभव र न्याय प्रणालीको निष्पक्ष सञ्चालनका विस्तृत अनुभवहरूलाई निःसंकोच र निष्पक्ष रूपमा उतारेको छु।

​मैथिली भाषा र संस्कृतिका महामनीषी डा. राजेन्द्र विमलजीको दर्शनले मलाई सधैँ मार्गदर्शन गरिरह्यो। यो पुस्तक मेरो आत्माको त्यो पुकार हो जसले अतीतको इतिहासलाई सम्मान गर्दै वर्तमानका चुनौतीहरूको सामना गर्ने र सुन्दर भविष्य निर्माण गर्ने सङ्कल्प लिन्छ।”

​६. परिवारप्रतिको अगाध प्रेम र भावुक आशीष
​जीवनको यो महान् प्राज्ञिक एवं प्रशासनिक साधनामा साथ दिने आफ्नो परिवारप्रति डा. विजय दत्तले अत्यन्तै कोमल र आत्मीय शब्दहरूमा आभार प्रकट गर्नुभएको छ। उहाँले परिवारलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो शक्ति, प्रेरणा र सम्बल मान्नुभएको छ।
​जीवनसङ्गिनी: श्रीमती रचना कर्ण दत्त, जसको त्याग, धैर्य र आत्मीयताले हरेक कठिन मोडमा बाटो सहज बनायो।
​सन्ततिहरू:
​ज्येष्ठ सुपुत्री सहायक प्राध्यापक जया दत्त एवं जमाई ई. राकेश कर्ण
​सुपुत्र ई. शिवाङ्ग दत्त एवं सुपुत्रवधू डा. स्नेहा दास दत्त
​कनिष्ठ सुपुत्री ई. स्वेच्छा दत्त
​भावी पुस्ता (नाति-नातिनी): घरको आँगनका रौनक एवं भावी पुस्ताका प्रतीक नाति शिवांश र नातिनी शिवांशी।
​लेखकले आफ्ना सन्ततिहरूको निष्कलंक आचरण, योग्यता र उच्च विचारलाई आफ्नो जीवन-साधनाको उत्तम फल मान्दै नाति-नातिनीहरूलाई संस्कार, विद्या, कर्तव्यनिष्ठा र मानवीय मूल्यको मार्गमा हिँड्ने असीम वात्सल्य र हृदयतलदेखि आशीष प्रदान गर्नुभएको छ।

​७. डा. विजय दत्तका अन्य प्रमुख कृतिहरूको विवरण
​डा. विजय दत्त केवल एउटा विषयमा सीमित नभई बहुमुखी प्रतिभाका धनी हुनुहुन्छ। उहाँका पूर्वप्रकाशित तथा आगामी कृतिहरूले उहाँको विशाल प्राज्ञिक दायरालाई देखाउँछन्:
​साहित्य, कथा तथा गीति-काव्य:
​कमली (लघु उपन्यास)
​चमेलिया (कथा संग्रह)
​पिरीतिया (गीति काव्य संग्रह)
​जमुवा टोल
​इतिहास, संस्कृति तथा यात्रा संस्मरण:
​विदेह सभ्यता (इतिहास)
​विदेह व्यथा (सांस्कृतिक इतिहास)
​हिमालयसं काश्मीर (यात्रा संस्मरण)
​Trans-Himalayan Relation (Socio-cultural History)
​अंग्रेजी साहित्य, समालोचना तथा अनुसन्धान:
​Reflection on Romantic Poetry
​Women’s Prospective Fiction
​Women’s Space in Restoration Drama
​Disability as Complex Individuality
​अप्रकाशित तथा प्रस्तावित कृतिहरू:
​जानकी रेखा
​Marxism in Wordsworth

​८. निष्कर्ष
​”शनिश्चरा से प्रथम शीर्ष तक” पुस्तक केवल डा. विजय दत्तको व्यक्तिगत आत्मकथा वा संस्मरण संग्रह मात्र होइन; यो त सिङ्गो नेपालको विगत सात दशकको सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र कूटनीतिक इतिहासको ऐना हो। झापाको एउटा सानो गाउँ शनिश्चराबाट सुरु भएर देशको सर्वोच्च संवैधानिक निकायको प्रमुखसम्म पुग्दाका उहाँका अनुभवहरूले राष्ट्र निर्माणमा निष्ठावान् व्यक्तिले खेल्न सक्ने भूमिकालाई स्पष्ट पार्छन्।
​यो ग्रन्थ इतिहासका अनुसन्धाता, परराष्ट्र नीतिका अध्येता, राजनीतिशास्त्रका विद्यार्थी, सुशासनका पक्षधर र संस्कृतिप्रेमीहरूका लागि एक सधैँ सान्दर्भिक रहने पठनीय र सङ्ग्रहणीय ग्रन्थ हो। कामेश्वरी वासुदेव स्मृति प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित यो कृतिले नेपाली वाङ्मय र बौद्धिक जगत्मा एक नयाँ र दूरगामी बहसको उठान गरेको छ।