​पराजयको पराकाष्ठा र नेतृत्वको नैतिकता : गगनले नैतिकतामा मगन, अरुहरुको खोई ? ​- डा. विजय दत्त

​पृष्ठभूमि: परिवर्तनको महासंग्राम
​२०८२ फागुन २१ गते सम्पन्न निर्वाचन नेपाली राजनीतिक इतिहासको एउटा यस्तो प्रस्थानविन्दु बन्यो, जसले दशकौँदेखि जरा गाडेर बसेका स्थापित शक्ति संरचनालाई जरैदेखि हल्लाइदिएको छ । निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएका ६८ दलमध्ये ६ दलले मात्र राष्ट्रिय मान्यता पाउनुले नेपाली मतदाता अब “दल” को नाममा होइन, “डेलिभरी” को नाममा उभिएका छन् भन्ने प्रष्ट पार्छ । ६२ वटा दलको सडकमा पुग्नु र विशेषगरी मधेश आश्रितदलहरूको अस्तित्व संकटमा पर्नुले क्षेत्रीय राजनीतिको परम्परागत एजेन्डा सकिएको संकेत गर्छ ।
​प्रसिद्ध दार्शनिक सुकरातले भनेका थिए:
​”The secret of change is to focus all of your energy, not on fighting the old, but on building the new.”
​यस निर्वाचनमा नेपाली जनताले पनि ‘पुरानोलाई भत्काउन’ भन्दा पनि ‘नयाँ बनाउन’ आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति प्रयोग गरेको देखिन्छ ।

​१. नेपाली कांग्रेस: समयोचित रुपान्तरणको प्रतिफल
​नेपाली कांग्रेसले निर्वाचन अगावै आफ्नो नेतृत्वमा गरेको फेरबदल र युवा पुस्तालाई अगाडि सार्ने हिम्मत गर्नाले नै आज यो दल ३८ सिटसहित दोस्रो ठूलो दलको रूपमा सुरक्षित छ । लोकप्रिय मत जोगाउन सफल हुनुको मुख्य श्रेय नेतृत्व परिवर्तन र आत्मसमीक्षालाई जान्छ । यदि पुरानै नेतृत्वको जिद्दी कायम रहेको भए कांग्रेसको हविगत पनि ‘एकल अंक’ मा खुम्चिने निश्चित थियो भन्ने जनभावना रहेको छ ।

​२. नेकपा (एमाले): अहंकारको असामयिक अवसान र ऐतिहासिक क्षति
​२००६ सालदेखि संगठित भएको र २०७९ सम्म आइपुग्दा २८% लोकप्रिय मतसहित ७८ सिट प्राप्त गरेको एमाले आज २५ सिटमा खुम्चिनु राजनीतिक इतिहासकै सबैभन्दा दुखद घटना हो । प्रत्यक्षतर्फ मात्र ९ सिटमा सीमित हुनुले एमालेको ‘संगठनको शक्ति’ र ‘नेतृत्वको दम्भ’ लाई जनताले पूर्णतः नकारेको पुष्टि हुन्छ ।
​संस्कृतमा एउटा भनाइ छ:
​”विनाशकाले विपरीत बुद्धिः”
(अर्थात्: जब विनाशको समय नजिक आउँछ, तब विवेकले काम गर्न छोड्छ र मानिस गलत निर्णय लिन पुग्छ ।)
​एमालेको नेतृत्वले आफूलाई ‘सुकेको वृक्ष’ जस्तै अक्कड बनायो । न त यसले नयाँ पुस्ताको विद्रोहलाई बुझ्न सक्यो, न त बदलिँदो वैश्विक र स्थानीय परिवेशलाई । कांग्रेस र माओवादीले जस्तो आत्मलोचना र आत्ममूल्यांकन नगर्नु नै एमालेको लागि ‘वाटरलु’ साबित भयो ।
​एमालेको चुनावी ओरालो यात्रा (तथ्यांकमा):
| निर्वाचन वर्ष | सिट संख्या | मत प्रतिशत (लगभग) |
| :— | :— | :— |
| २०४८ | ८३ | ३२% |
| २०७४ | ६४ | ३३% (वाम गठबन्धन सहित ४८%) |
| २०७९ | ७८ | २८% |
| २०८२ | २५ | १२% (लोकप्रिय मतदान मात्रै १३% |
​यो तथ्यांकले के देखाउँछ भने, नेतृत्वको संवेदनहीनता र ‘दास’ बनाउने प्रवृत्तिले एउटा जीवन्त पार्टीलाई ‘लाश’ मा परिणत गरिदिएको छ ।

​३. रास्वपाको सुनामी: जनताको दुईतिहाइ म्यान्डेट
२०७९ को निर्वाचनमा जम्मा २१ स्थानमा समेटिएका तथा लोकप्रिय मत जम्मा ११ लाख ल्याएका यो पार्टी स्थापनाको चारबर्षमै मतरुपी सुनामी नै ल्याएको छ ।
​२०८२ को निर्वाचनको वास्तविक विजेता राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) बनेको छ । २७५ मध्ये १८२ सिट जित्नु कुनै सामान्य लहर होइन, यो त ‘राजनीतिक सुनामी’ हो । धनुषा १ पार्टीकै उम्मेदवार देखि म्याग्दीसम्म (जहाँ रास्वपा समर्थित स्वतन्त्र उम्मेदवार विजयी भए), जनताले परम्परागत दलहरूको विकल्पलाई अनुमोदन गरेका छन् ।
​यो विजयले म्याकियाभेलीको सिद्धान्तलाई चुनौती दिएको छ, जहाँ उनले शक्ति प्राप्तिका लागि छल र बलको कुरा गरेका थिए । तर रास्वपाको हकमा अमेरिकी राजनीतिज्ञ अब्राहम लिङ्कनको यो भनाइ चरितार्थ हुन्छ:
​”Government of the people, by the people, for the people, shall not perish from the earth.”

​४. नेतृत्वको नैतिकता: राजिनामा कि रसातल ?
​निर्वाचनको परिणाम सार्वजनिक भएसँगै नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वले नैतिकताको आधारमा राजिनामा दिने घोषणा गर्नुले लोकतान्त्रिक संस्कारको एउटा झिल्को देखाएको छ । तर, एमाले नेतृत्व भने अझै पनि हारको दोष अरूमाथि थोपर्दै सचिवालय बैठक तथा अरुकै समिक्षामा रमाइरहेको छ ।
​यहाँ प्रश्न उठ्छ: नेतृत्वले पार्टीलाई रसातलमा पुर्‍याउँदा पनि पदमा टाँसिरहनु कुन प्रकारको नैतिकता हो? के उनीहरू डढेर खरानी भइसकेको घरको खरानी घसेर आफूलाई अझै पनि मालिक ठानिरहेका छन् ?
​संस्कृतको यो नीति श्लोक यहाँ सान्दर्भिक देखिन्छ:
​”त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।”
(अर्थात्: कुलको हितका लागि एक व्यक्तिको त्याग गर्नुपर्छ, र गाउँको हितका लागि कुलको त्याग गर्नुपर्छ ।)
​यदि एमाले बचाउनु छ भने नेतृत्वले अविलम्ब त्याग गर्नुपर्छ ।

​५. श्रम संस्कृति पार्टी र नेकपाको अवस्था
​श्रम संस्कृति पार्टीले पहिलो प्रयासमै राष्ट्रिय पार्टीको मान्यता पाउनुले नेपाली राजनीतिमा “पहिचान र काम” को राजनीति सुरु भएको संकेत गर्छ । यता नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी लगायत) को अवस्था भने महाभारतको युद्धमा अश्वत्थामाको जस्तै भएको छ— “अश्वत्थामा हतोहतः, नरो वा कुञ्जरो” । अर्थात्, उनीहरू न त पूर्ण रूपमा मासिएका छन्, न त पूर्ण रूपमा जीवित नै छन् । अस्तित्वको लडाइँमा उनीहरू निकै कमजोर भएका छन् ।

​६. निष्कर्ष र अबको बाटो
​२०८२ को निर्वाचनले दिएको सन्देश प्रष्ट छ: जनता अब कसैको दास बन्न तयार छैनन् । परम्परागत दलहरूले यदि पुनर्जीवन चाहने हो भने उनीहरूले निम्न कदम चाल्नु अनिवार्य छ:
​नेतृत्वको बहिर्गमन: असफल र दम्भी नेतृत्वले तत्काल निकास दिनुपर्छ ।
​पुस्तान्तरण: ६० देखि ७० वर्ष माथिको नेतृत्वलाई विदा गरि युवा जोश र आधुनिक चेत भएका नेतृत्वलाई लगाम सुम्पिनुपर्छ ।
​विचारको पुनर्गठन: पुराना र असान्दर्भिक भइसकेका वादहरू (Isms) भन्दा पनि डेलिभरी र सुशासनमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।
​अन्त्यमा, अल्बर्ट आइन्स्टाइनको एउटा प्रसिद्ध भनाइ छ:
​”Insanity is doing the same thing over and over again and expecting different results.”
​एउटै अनुहार, एउटै कार्यशैली र एउटै अहंकार बोकेर अर्को निर्वाचनमा सुखद परिणामको आशा गर्नु पागलपन बाहेक केही हुने छैन । यदि एमाले र अन्य शक्तिहरूले समयमै आत्मसमीक्षा गरेनन् भने, २०८७ सम्म पुग्दा उनीहरू इतिहासको पानामा मात्र सीमित हुनेछन् ।
यसमा विजयी स्वतन्त्र उम्मेदवार डा.महाबीर पुन अनुसार यी पुरातन नेताले दम्भ र अहंकार नदेखाएको भए “म” कसरी जित्थे र जनता कसिलो सत्य कसरी बुझ्थ्ये ?
​