चेतना र सत्ता : नेपाली राजनीतिमा विज्ञान भैरवको आवश्यकता

द्वैत, अद्वैत र विशिष्ट अद्वैतको सन्दर्भमा एक समन्वयात्मक विमर्श

डा. विजय दत्त

प्रस्तावना : संकट संरचनाको कि चेतनाको ?

नेपालको राजनीतिक इतिहास परिवर्तनले भरिएको छ—व्यवस्था फेरियो, संविधान फेरियो, दल फेरिए, नाराहरू फेरिए। तर प्रश्न यथावत् छ—के नेतृत्वको अन्तःचेतना फेरियो?

लोकतन्त्र केवल निर्वाचनको गणित होइन; यो चेतनाको संस्कार पनि हो। जब राजनीति आवेग, आरोप, अहंकार र तात्कालिक प्रतिक्रियामा सीमित हुन्छ, तब संरचना जति परिवर्तन गरे पनि परिणाम स्थिर हुँदैन। यही सन्दर्भमा विज्ञान भैरव तन्त्र जस्तो गहिरो आध्यात्मिक ग्रन्थ आधुनिक राजनीति र नेतृत्वका लागि असान्दर्भिक होइन; बरु अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ।

विज्ञान भैरव कुनै कर्मकाण्डीय ग्रन्थ होइन। यो ११२ ध्यान–विधिको माध्यमबाट चेतनालाई परिष्कृत गर्ने शास्त्र हो। यदि यी ११२ विधिलाई नेतृत्व–विकासका ११२ संस्कारका रूपमा बुझियो भने—राजनीतिक संस्कृतिमा मौलिक परिवर्तन सम्भव छ।

१. द्वैत : राजनीति किन संघर्षमा अड्किन्छ?

द्वैत (Dualism) राजनीति को स्वाभाविक अवस्था जस्तो देखिन्छ।

सत्ता–प्रतिपक्ष, हामी–उनीहरू, पहाड–मधेश, वाम–दक्षिण, केन्द्र–प्रदेश।

द्वैतले प्रतिस्पर्धा दिन्छ, तर जब द्वैत चेतनागत विभाजनमा बदलिन्छ, तब राजनीति संघर्षमात्र रहन्छ।

विज्ञान भैरवका प्रारम्भिक १५ प्राण–आधारित धारणा (श्वासको बीचको शून्य, श्वास रोकिने क्षण, प्राणको उदय–अस्त आदि) ले सिकाउँछन्—द्वन्द्वको बीचमा पनि शून्य छ। राजनीति पनि त्यस्तै हो; तात्कालिक प्रतिक्रियाको बीचमा मौनताको क्षण हुन्छ। यदि नेतृत्वले त्यो “शून्य क्षण” समात्न सके, निर्णय परिपक्व हुन्छ।

द्वैतको राजनीतिमा प्रतिक्रिया छ;

शून्य–सजगतामा उत्तरदायित्व छ।

२. अद्वैत : प्रतिपक्ष शत्रु होइन, वैकल्पिक चेतना

अद्वैत दर्शन भन्छ—जीव र शिव अलग छैनन्। भिन्नता अनुभूति मात्र हो।

विज्ञान भैरवका भाव–आधारित धारणा (क्रोधमा सजगता, डरमा स्थिरता, मोह निरीक्षण, तृष्णा शून्यता) नेतृत्वलाई सिकाउँछन्—भाव दबाउनु होइन, त्यसको साक्षी बन्नु।

राजनीतिमा यसको अर्थ के?

प्रतिपक्षलाई शत्रु होइन,

लोकतन्त्रको आवश्यक ध्वनि मान्नु।

नाद–आधारित १० धारणा (ध्वनिको अन्त्यको मौन, अनाहत नाद, शब्दको स्रोत) ले नेतृत्वलाई “सुन्ने संस्कार” सिकाउँछन्।

नेपालमा समस्या बोल्नेको अभाव होइन; सुन्ने संस्कारको अभाव हो।

अद्वैतले यही सन्देश दिन्छ—

संवाद प्रतिस्पर्धा होइन; सह–अस्तित्व हो।

३. विशिष्ट अद्वैत : विविधता भित्रको एकता

नेपाल बहुलतायुक्त समाज हो। पूर्ण अद्वैतको अमूर्त आदर्श व्यवहारमा जटिल हुन सक्छ। त्यसैले विशिष्ट अद्वैत सान्दर्भिक छ—एकता स्वीकार्दै विविधताको सम्मान।

विज्ञान भैरवका ११२ विधि एउटै मार्ग होइनन्।

कसैले श्वासबाट प्रवेश गर्छ, कसैले नादबाट, कसैले शून्यबाट, कसैले भावबाट।

राजनीतिमा पनि—

सबै दल एउटै विचारका हुनुपर्छ भन्ने होइन,

तर राष्ट्रिय चेतना साझा हुनुपर्छ।

विशिष्ट अद्वैतले यही सन्तुलन दिन्छ।

४. ११२ धारणा : नेतृत्व–संस्कारका ११२ आयाम

अब यी ११२ धारणा राजनीतिक नेतृत्वमा कसरी रूपान्तरण हुन सक्छन्, संक्षेपमा वर्गीकरणसहित हेर्नु आवश्यक छ।

(क) प्राण–सजगता (१–१५)

नेतृत्वमा धैर्य, आत्मस्मृति, पारदर्शिता, दीर्घदृष्टि, आत्मपरीक्षण।

(ख) नाद–सजगता (१६–२५)

जनताको आवाज सुन्ने क्षमता, संवाद–संस्कृति, विवाद समाधान, मौलिक सोच।

(ग) दृष्टि–प्रकाश (२६–३५)

लक्ष्य स्पष्टता, संकट–अनुकूलन, व्यापक सोच, पूर्वाग्रह शून्यता।

(घ) देह–अनुभूति (३६–४५)

जनभाव बुझ्ने संवेदनशीलता, आलोचना सहनशीलता, करुणा, संक्रमण व्यवस्थापन।

(ङ) भाव–संस्कार (४६–६०)

क्रोध नियन्त्रण, लोभ न्यूनता, नैतिकता, सामाजिक न्याय, स्थिर नेतृत्व।

(च) मन–विचार (६१–७५)

रणनीतिक सोच, इतिहासबाट सिकाइ, रचनात्मक नीति, आत्मआलोचना, निष्पक्षता।

(छ) शून्य–अद्वैत (७६–९०)

समानता, समावेशिता, संघीय समन्वय, दीर्घकालीन दृष्टि, शान्तिपूर्ण राजनीति।

(ज) परम–अद्वैत (९१–११२)

अहंकार विसर्जन, सेवा–भाव, राष्ट्रप्रति निष्ठा, सुशासन, मूल्य–केन्द्रित नेतृत्व।

यी सबै ११२ धारणा अन्ततः एकै लक्ष्यतर्फ संकेत गर्छन्—चेतनाको परिपक्वता।

५. नेपाली सन्दर्भ : समस्या के हो?

नेपालमा राजनीतिक संरचना परिवर्तन भइरहे पनि—

व्यक्तिकेन्द्रितता कायम,पदासक्ति कायम,भावनात्मक ध्रुवीकरण कायम।

यसले देखाउँछ—संरचनात्मक सुधार पर्याप्त छैन; चेतनागत सुधार अपरिहार्य छ। यदि संसद् बैठकअघि ५ मिनेट मौन अभ्यास भयो भने?

यदि नीति निर्माणअघि सामूहिक चिन्तन सत्र भयो भने? यदि नेतृत्व प्रशिक्षणमा ध्यान–सजगता समावेश भयो भने? यी कल्पना होइनन्; व्यवहारिक सम्भावना हुन्।

६. सत्ता : उपभोग कि साधना?

विज्ञान भैरवको अन्तिम लक्ष्य सत्ता प्राप्ति होइन; चेतनाको विस्तार हो।

राजनीतिमा पनि—

सत्ता उपभोगको साधन भयो भने भ्रष्टाचार जन्मिन्छ।

सत्ता साधनाको माध्यम भयो भने सेवा जन्मिन्छ।

अद्वैत दृष्टिले नेता र जनता अलग होइनन्।

विशिष्ट अद्वैतले भन्छ—नेता विशिष्ट भूमिका भएको नागरिक मात्र हो।

जब कर्तापन (egoic doership) विलीन हुन्छ, तब उत्तरदायित्व बढ्छ।

७. लोकतन्त्र : अंकगणित कि आध्यात्मिक परिपक्वता?

लोकतन्त्र केवल बहुमतको खेल होइन;

यो चेतनाको संस्कार हो।

द्वैतले प्रतिस्पर्धा दिन्छ।

अद्वैतले एकता दिन्छ।

विशिष्ट अद्वैतले सन्तुलन दिन्छ।

यदि नेपाली राजनीतिले विज्ञान भैरवका ११२ धारणा “ध्यान–विधि” मात्र नभई “राजनीतिक आचरण–विधि” का रूपमा ग्रहण गर्न सक्यो भने—

सत्ता संघर्षको तीव्रता घट्छ,

संवाद संस्कार बढ्छ,

नैतिकता बलियो हुन्छ,

र राष्ट्र–चेतना परिपक्व हुन्छ।

उपसंहार : चेतना बिना परिवर्तन अधूरो

राजनीतिक सुधार बाह्य संरचनाबाट सुरु हुन्छ;

तर स्थायी परिवर्तन अन्तःचेतनाबाट मात्र सम्भव हुन्छ।

विज्ञान भैरवले सिकाउँछ—

संसार त्याग होइन; सजग सहभागिता।

शक्ति प्रदर्शन होइन; आत्मबोध।

विजय होइन; समन्वय।

नेपालको राजनीतिक भविष्य केवल नयाँ संविधान वा नयाँ गठबन्धनमा निर्भर छैन;यो नेतृत्वको चेतनागत परिपक्वतामा निर्भर छ।

यदि सत्ता साधना बन्यो भने—राजनीति संघर्ष होइन; सेवा हुन्छ।

यदि चेतना जागृत भयो भने—द्वैत विभाजन होइन; बहुलता हुन्छ।

यदि विशिष्ट अद्वैत आत्मसात् भयो भने—विविधता विभाजन होइन; समृद्धि हुन्छ।

अन्ततः—राजनीति शक्ति–प्रयोगको कला मात्र होइन;

चेतना–परिष्कारको साधना पनि हो।

विज्ञान भैरव तन्त्रका ११२ तन्त्रहरुलाई समेत एकपटक हेर्न उपयुक्त हुन्छ …..

चेतना र सत्ता : ११२ धारणा र नेपाली राजनीतिक रूपान्तरण

(क) प्राण- सजगता र नेतृत्व स्थिरता 

१. श्वासको बीचको शून्य — निर्णयअघि मौनता।

२. श्वास रोकिने क्षण — संकटमा धैर्य।

३. गहिरो श्वास — आवेग नियन्त्रण।

४. “हं–स” अनुभूति — आत्मस्मृति।

५. श्वासको स्पर्श — संवेदनशीलता।

६. आरम्भ बिन्दु — नीतिको स्रोत पहिचान।

७. अन्त्य मौनता — परिणाम स्वीकृति।

८. लयसँग एकत्व — दीर्घदृष्टि।

९. साक्षीभाव — निष्पक्षता।

१०. श्वास–चित्त एकत्व — स्पष्टता।

११. प्राण उदय–अस्त — उतारचढाव स्वीकृति।

१२. रोकिँदाको शान्ति — तनाव व्यवस्थापन।

१३. श्वास–प्रकाश — पारदर्शिता।

१४. मन्त्र–स्मृति — मूल्य–स्मृति।

१५. स्रोत खोज — आत्मपरीक्षण।

(ख) नाद–संवाद र लोकतान्त्रिक संस्कृति

१६. बाह्य ध्वनि — जनआवाज सुन्ने क्षमता।

१७. आन्तरिक नाद — अन्तःकरण सुन्नु।

१८. शब्द अन्त्य मौन — भाषणपछि चिन्तन।

१९. ओंकार लीनता — साझा राष्ट्रिय स्वर।

२०. ध्वनि विलय — विवाद समाधान।

২১. शब्द स्रोत — नीतिको जड।

२२. मौनलाई ध्वनि — अव्यक्त भाव बुझ्नु।

२३. एक ध्वनि — लक्ष्यमा एकाग्रता।

२४. ध्वनि–शून्य — सन्तुलित अभिव्यक्ति।

२५. अनाहत नाद — मौलिक दृष्टि।

(ग) दृष्टि–प्रकाश र पारदर्शिता

२६. दीपशिखा — लक्ष्य स्पष्टता।

२७. भ्रूमध्य ध्यान — एकाग्र निर्णय।

२८. अन्धकार शून्य — संकटमा आशा।

२९. आकस्मिक दृश्य — परिस्थिति–अनुकूलन।

३०. सूर्य चेतना — ऊर्जा।

३१. निराकार बोध — लचकता।

३२. दृश्य–द्रष्टा अभेद — पूर्वाग्रह शून्यता।

३३. झिम्काइ सजगता — सूक्ष्म चेतना।

३४. दृश्य हराउँदा शून्य — परिवर्तन स्वीकृति।

३५. आकाश दर्शन — व्यापक सोच।

(घ) देह–अनुभूति र व्यवहारिकता

३६. स्पन्दन अनुभूति — जनभाव बुझ्नु।

३७. स्पर्श चरम — संवेदनशीलता।

३८. पीडा साक्षी — आलोचना सहनशीलता।

३९. आनन्द द्वार — सकारात्मकता।

४०. हलुका/भारी अनुभूति — परिस्थिति मूल्याङ्कन।

४१. चाल–ढाल सजगता — आचरण शुद्धता।

४२. हृदयस्पन्दन — करुणा।

४३. देह शून्य — अहं न्यूनता।

४४. निद्रा आगमन — विश्राम संस्कृति।

४५. जागरण–निद्रा बीच — संक्रमण व्यवस्थापन।

(ङ) भाव–राजनीति र नैतिकता

४६. डरमा स्थिरता — साहस।

४७. क्रोध साक्षी — संयम।

४८. आनन्द विसर्जन — लोभ नियन्त्रण।

४९. दुःख सजगता — सहानुभूति।

५०. आश्चर्य — नवोन्मेष।

५१. प्रेम विलय — समर्पण।

५२. विरह — जनविश्वासको महत्त्व।

५३. इच्छा मूल — स्वार्थ पहिचान।

५४. मोह निरीक्षण — पदासक्ति नियन्त्रण।

५५. तृष्णा शून्य — भ्रष्टाचार न्यूनता।

५६. लज्जा–अभिमान — नैतिकता।

५७. करुणा विस्तार — सामाजिक न्याय।

५८. हाँसो मौनता — विनम्रता।

५९. रोदन शान्ति — संकटपश्चात् सुधार।

६०. भाव उदय–विलय — स्थिर नेतृत्व।

(च) मन–विचार र नीतिगत परिपक्वता

६१. विचारबीच खाली ठाउँ — रणनीतिक सोच।

६२. एक विचार डुब्नु — नीतिगत प्रतिबद्धता।

६३. स्रोत पहिचान — तथ्य–आधार।

६४. “म” खोज — आत्मआलोचना।

६५. अहं निरीक्षण — संस्थागत सोच।

६६. स्मृति मूल — इतिहासबाट सिकाइ।

६७. स्वप्न सजगता — दृष्टिकोण।

६८. कल्पना ध्यान — रचनात्मक नीति।

६९. शंका साक्षी — आलोचनात्मक विवेक।

७०. निर्णयअघि मौन — धैर्य।

७१. शब्दअघि चेतना — जिम्मेवारीपूर्ण वक्तव्य।

७२. विचार शून्य — निष्पक्षता।

७३. मन–आकाश — खुला सोच।

७४. “को म?” — नेतृत्व आत्मबोध।

७५. आत्मबोध क्षण — नैतिक दृढता।

(छ) शून्य–अद्वैत र राष्ट्रिय एकता

७६. आकाश विलय — व्यापक राष्ट्रिय दृष्टि।

७७. शून्य स्वरूप — समभाव।

७८. खालीपन — सत्ता अस्थायित्व बोध।

७९. दूरी ध्यान — सन्तुलन।

८०. माथि–तल अभाव — समानता।

८१. अनन्तता — दीर्घकालीन योजना।

८२. समय रोकिएको अनुभूति — वर्तमानमा केन्द्रितता।

८३. क्षण–अनन्त — अवसर पहिचान।

८४. मौन आधार — शान्तिपूर्ण राजनीति।

८५. अन्तरिक्ष एकत्व — संघीय समन्वय।

८६. दिशाहीन चेतना — लचकता।

८७. सीमाहीन विस्तार — समावेशिता।

८८. ध्वनि शून्य विलय — विवाद समाधान।

८९. देह–आकाश अभेद — जनता–सत्ता अभेद।

९०. शून्य पूर्णता — समग्रता।

(ज) परम अद्वैत र सेवा–राजनीति

९१. सबैमा शिव — समान दृष्टि।

९२. सुख–दुःख समभाव — स्थिरता।

९३. कर्तापन त्याग — अहं न्यूनता।

९४. साक्षीभाव — निष्पक्ष शासन।

९५. जगत लीलारूप — लचकता।

९६. बन्धन–मोक्ष अभेद — द्वन्द्वमुक्त सोच।

९७. भित्र–बाहिर एकत्व — पारदर्शिता।

९८. प्रेम विस्तार — सहअस्तित्व।

९९. मृत्यु चिन्तन — अस्थायित्व बोध।

१००. जन्म–मृत्यु चक्र — ऐतिहासिक चक्र बोध।

१०१. अहं विसर्जन — सेवा भाव।

१०२. समर्पण — राष्ट्रप्रति निष्ठा।

१०३. निरन्तर सजगता — उत्तरदायित्व।

१०४. कर्ममा ध्यान — सुशासन।

१०५. विश्राममा चेतना — सन्तुलन।

१०६. चलायमान स्थिरता — संकट नेतृत्व।

१०७. मौन सत्य — गहिरो विवेक।

१०८. ध्वनि–शून्य एकत्व — संवाद सन्तुलन।

१०९. लीलादृष्टि — सकारात्मकता।

११०. आत्मा–परमात्मा अभेद — राष्ट्र–नेतृत्व अभेद।

१११. केवल चेतना — मूल्य–केन्द्रित राजनीति।

११२. भैरवस्वरूप स्थित — परिपक्व, नैतिक, जागरूक नेतृत्व।

 

निष्कर्ष

द्वैतले प्रतिस्पर्धा दिन्छ,अद्वैतले एकता दिन्छ,विशिष्ट अद्वैतले विविधताभित्र समन्वय दिन्छ।

विज्ञान भैरवका ११२ धारणा केवल योगिक अभ्यास होइनन्; यी ११२ राजनीतिक संस्कार बन्न सक्छन्।

यदि नेपाली राजनीति चेतना–परिष्कारतर्फ उन्मुख भयो भने—सत्ता संघर्षको माध्यम मात्र नभई

राष्ट्र–चेतनाको परिपक्व अभिव्यक्ति बन्न सक्छ।