लोक आस्थाका महापर्व छठ- बन्दै संयुक्त सफ्ट पावर ​: डा. विजय दत्त

उगह हो सुरुजदेव
अरग के बेर
हो पुजन केर बेर ।

पूर्व पृष्ठभूमि
​छठ पर्व मुख्यतया नेपाल, भारत लगायतका सनातनी संस्कृतिका क्षेत्रहरूमा सूर्य देव र षष्ठी माताको उपासना गर्दै अत्यन्त निष्ठाका साथ मनाइने एक मौलिक सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्व हो। यो संसारका लगभग एकसय देशहरू श्रद्धापुर्वक मनाइन्छ । चीनमा छठ पर्व मनाउने अौपचारिक परम्परा छैन। यद्यपि, छठ पर्व र सूर्य उपासनाको सन्दर्भमा केही रोचक तथा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक पाटाहरू जोडिएका छन ।

सूर्य पूजाको प्राचीनता: चीनको प्राचीन संस्कृति विशेष गरी ताओ धर्म र कन्फ्युसियस दर्शनमा पनि प्रकृतिको पूजा गर्ने परम्परा छ। चिनियाँ संस्कृतिमा सूर्यलाई ऊर्जा, जीवन र प्रकाशको मुख्य स्रोतको रूपमा सम्मान गरिन्छ, तर नेपाल र भारतमा झैँ पानीमा उभिएर अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने विशिष्ट ‘छठ’ विधि त्यहाँ प्रचलनमा छैन।

सांस्कृतिक विविधता र नेपाली समुदाय: हालका वर्षहरूमा काम, अध्ययन वा व्यापारको सिलसिलामा चीनमा बसोबास गर्ने नेपाली तथा भारतीय समुदायले आफ्नै स्तरमा वा सांकेतिक रूपमा व्यक्तिगत वा सामूहिक रूपमा सीमित दायरामा छठ पर्व मनाउने गरेका छन्, तर यो चीनको स्थानीय या मौलिक संस्कृति भने होइन।

प्रस्तावना
​’षष्ठी’ देखि ‘छठ’ वा स्थानीय बोलीमा ‘छईठ’ शब्दको उत्पत्ति प्राकृत र अपभ्रंश भाषाको प्राकृतिक विकास क्रम—षष्ठी, छट्ठी देखि छठ/छईठ—को कारण भएको हो, जसले यस लोकपर्वको प्राचीन मौखिक र सांस्कृतिक परम्पराहरूको झल्को दिन्छ। अर्कोतर्फ, ‘सूर्य’ को ऐतिहासिकता वेद र रामायण तथा महाभारत जस्ता महाकाव्यहरूसँग जोडिएको छ, जहाँ भगवान सूर्यलाई आरोग्य, ऊर्जा र जीवनका प्रत्यक्ष देवता मानिएको छ तथा द्रौपदी वा भगवान सीतारामद्वारा सूर्य उपासना गरिएका प्रमाणहरू पाइन्छन्।

​भारत र नेपालको साझा सांस्कृतिक धरोहरमा छठ/छईठ महापर्वको स्थान अत्यन्त विशिष्ट एवं गौरवशाली छ। यो केवल एक धार्मिक अनुष्ठान वा लोकपर्व मात्र होइन, बल्कि यो प्रकृति, विज्ञान, संस्कृति र मानवीय मूल्यहरूको एक अद्भुत तथा जीवंत संगम हो। सूर्य षष्ठी वा महाछठको रूपमा चिनिने यो पर्व चार दिनसम्म चल्ने त्यस्तो पवित्र अनुष्ठान हो, जिसमें कुनै मूर्तिको पूजा हुँदैन, अपितु प्रत्यक्ष देखिने देवता—भगवान सूर्य तथा प्रकृति Ka दुई सबैभन्दा ठूला आधारहरू—जल र पृथ्वीको उपासना गरिन्छ।
​समयसँगै यस पावन पर्वको दायरा केवल ग्रामीण क्षेत्र वा स्थानीय समुदायसम्म मात्र सीमित रहेन,अपितु यो भूमण्डलीकरणको यस दौरमा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान प्राप्त गरिसकेको छ। यसका साथै, यसले हाम्रा जीवनलाई सहज रूपमा चलाउनका लागि कैयौँ व्यावहारिक, वैज्ञानिक र दार्शनिक सन्देशहरू पनि प्रदान गर्दछ। यस लेखमा छठ महापर्वका तीन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आयामहरू—पर्यावरण संरक्षण, भूमण्डलीकरण/स्थानीय आस्थाको विश्वव्यापी विस्तार, तथा यसका व्यावहारिक एवं बहुआयामी सन्देशहरूसँगै नेपाल र चीनबीच संयुक्त सफ्ट पावर (Joint Soft Power) को रूपमा यसको उदीयमान स्वरूपको विस्तृत विश्लेषण गर्न सकिन्छ –

१. पर्यावरण संरक्षण र जनसहभागिता: प्रकृतिप्रतिको हाम्रो अटल प्रतिबद्धता
​छठ महापर्वको हरेक नियम, व्रत र अनुष्ठान पर्यावरण संरक्षणको अनिवार्यतालाई गहिरो रूपमा रेखांकित गर्दछ। आजको यस आधुनिक युगमा जब पूरै विश्व ग्लोबल वार्मिङ, जलवायु परिवर्तन र प्रदूषण जस्ता गम्भीर समस्याहरूसँग जुधिरहेको छ, तब छठ पर्वको यो दर्शन हामीलाई बाँच्ने नयाँ बाटो देखाउँछ। यसको पर्यावरण-मैत्री स्वरूपलाई निम्नलिखित प्रमुख बुँदाहरूका माध्यमबाट बुझ्न सकिन्छ:-

(क) सरसफाइ अभियान र सामुदायिक सहभागिता: छठ आउनुअगाडि नै गाउँदेखि महानगर र बजारहरूसम्म एक अनौठो जन-आन्दोलन सुरु हुन्छ। छठ घाट, सडक, गल्ली र जलाशयहरू वरिपरि विशेष सरसफाइ गरिन्छ। यस कार्यमा स्थानीय समुदाय, युवा समूह, विभिन्न सामाजिक संस्थाहरू र सरकारी निकायहरूले आपसी भेदभाब बिर्सेर काँधमा काँध मिलाएर श्रमदान गर्छन्। यो प्रक्रिया सामुदायिक सरसफाइको एक उत्कृष्ट र जीवंत परम्पराको परिचय दिन्छ, जसले वर्षभरि समाजलाई सफा रहन प्रेरित गर्दछ।

(ख) प्रदूषण नियन्त्रणको प्रेरणा: नदी, ताल र जलाशयहरूको पवित्रता कायम राख्नु छठ महापर्वको अनिवार्य अङ्ग हो। पूजापश्चात् जलस्रोतहरूमा प्लास्टिक, पोलिथिन, रासायनिक रङ र अन्य अप्राकृतिक सामग्रीहरूको विसर्जनबाट कडाइका साथ बच्नुपर्छ। यसको विपरीत, माटोका बत्ती, बाँसका टोकरी, कन्दमूल र जैविक सामग्रीहरूको प्रयोगले यसको सुन्दरता र शुद्धतालाई बढाउँछ। यो पर्वले हामीलाई यो सन्देश दिन्छ कि हमारी पूजा-पद्धति त्यस्तो हुनुपर्छ जसले प्रकृतिलाई नोक्सान पुर्‍याउनुको सट्टा त्यसलाई पोषित गरोस्।

​(ग) वायु संरक्षण र ध्वनि नियन्त्रण :  दीप प्रज्वलन र पारंपरिक अनुष्ठानहरूलाई स्वच्छ तथा सुरक्षित तरिकाले सम्पन्न गर्नु यस पर्वको मुख्य उद्देश्य रहिआएको छ। यस अवधिमा अनावश्यक पटका, तीव्र ध्वनि प्रदूषण र धुवाँबाट टाढा रहनु पर्यावरणको हितमा हुन्छ। पारंपरिक रूपमा बालिने घ्यू र तेलका बत्तीहरूले हावालाई शुद्ध गर्छन् र एक सात्विक वातावरण निर्माण गर्छन्।

​(घ) हरियालीयुक्त वातावरणको विकास: छठ घाट र जलाशय नजिकै वृक्षारोपण गर्नु, हरियाली क्षेत्र विकसित गर्नु तथा स्थानीय जैविक विविधताको संरक्षण गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता बनेको छ। जहाँ-जहाँ घाटहरूको सौन्दर्यीकरण हुन्छ, त्यहाँ बिरुवाहरूको रेखदेख र हरियाली कायम राख्ने कुरामा विशेष जोड दिइन्छ, जसले पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्दछ।

प्रकृति: जीवनको वास्तविक आधार
​छठले हामीलाई यो गहिरो रूपमा सिकाउँछ कि प्रकृति केवल एक साधन वा उपभोगको वस्तु मात्र होइन, बल्कि हाम्रो जीवनको मूल आधार हो। जुन सूर्य, जल, वायु र पृथ्वीबिना जीवनको कल्पनासमेत गर्न सकिँदैन, तिनीहरूको रक्षा गर्नु हाम्रो सर्वोच्च धार्मिक र नैतिक जिम्मेवारी हो। त्यसैले छठलाई केवल एक धार्मिक उत्सवको रूपमा मात्र नभई, जनसहभागितामा आधारित एक सशक्त पर्यावरण संरक्षण अभियानको रूपमा हेरिनुपर्छ।

२. भूमण्डलीकरण: स्थानीय आस्थाको विश्वव्यापी विस्तार र एसियाली आयाम
​भूमण्डलीकरण र आधुनिकीकरणको यस दौरले छठ महापर्वलाई स्थानीय पहिचानबाट निकालेर अन्तर्राष्ट्रिय स्स्थातरमा स्थापित रिदिएको छ। रोजगारी, उच्च शिक्षा र व्यापारको सिलसिलामा भारत (विशेष गरी बिहार, झारखण्ड र पूर्वी उत्तर प्रदेश) तथा नेपालका विभिन्न क्षेत्रबाट मानिसहरू दुनियाँको कुना-कुनासम्म पुगेका छन्। उनीहरूसँगै उनीहरूका अनमोल सांस्कृतिक परम्पराहरू, लोकगीत र धार्मिक आस्थासमेत महासागरहरू पार गरेर विश्व पटलमा अङ्कित भइसकेका छन्।

महासागरपारि छठको गुञ्ज
​आज अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, जापान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, खाडी राष्ट्रहरू, मलेसिया, मौरिसस र दुनियाँका अन्य भागहरूमा बसोबास गर्ने प्रवासी भारतीय र नेपाली समुदायले पूर्ण श्रद्धा, भव्यता र उल्लासका साथ छठ मनाउँछन्।

​कृत्रिम जलाशयहरूको निर्माण: जहाँ विदेशहरूमा भारत र नेपाल जस्ता नदी वा पारंपरिक घाटहरू उपलब्ध छैनन्, त्यहाँ प्रवासी समुदायले आफ्नो सूझबुझले कृत्रिम जलाशय बनाउँछन् वा स्विमिङ पुल तथा समुद्री तटहरूलाई सजाएर पूर्ण निष्ठाका साथ अर्घ्य दिन्छन्।

​डिजिटल माध्यमहरूको भूमिका: डिजिटल मिडिया, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन प्रत्यक्ष प्रसारणले यस पर्वको लोकप्रियतालाई अझ बढी विस्तार गरेको छ। विदेशमा बसेका मानिसहरू प्रविधिको माध्यमबाट आफ्ना आफन्तहरूसँग यस पर्वको आनन्द र भावनाहरू साटासाट गर्छन्।

सांस्कृतिक जरासँगको जोडा र नयाँ पुस्ता: यो विश्वव्यापी विस्तारको सबैभन्दा सकारात्मक पक्ष यो हो कि विदेशमा जन्मेका र हुर्केका नयाँ पुस्ताका युवाहरूलाई आफ्नै भाषा, संस्कृति, पारंपरिक पहिरन र आफ्ना पुर्खाको अनमोल विरासतसँग जोडिने सुन्दर अवसर प्राप्त हुन्छ। उनीहरू आफ्नो माटोको सुगन्ध र संस्कारसँग परिचित हुन्छन्।

छठले यो प्रमाणित गर्छ कि आधुनिकता र परम्परा एक-अर्काका विरोधी होइनन्, बल्कि विज्ञान, प्रविधि र भूमण्डलीकरणको यस युगमा पनि मानवीय आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको महत्त्व सर्वोपरी छ।

३. नेपाल र चीन: संयुक्त सफ्ट पावरको रूपमा उदीयमान सांस्कृतिक परिदृश्य
​पारंपरिक रूपमा छठ पर्व मुख्य रूपमा नेपालको मधेश प्रदेश, थारुहट क्षेत्र तथा भारतको गङ्गा-तटीय समथर भूभागको सांस्कृतिक धरोहर भए तापनि, भूमण्डलीकरणको यस युगमा यो पर्व सीमाहरू पार गरिसकेको छ। चीन र नेपालबीच प्राचीन कालदेखि नै व्यापारिक, आध्यात्मिक र बौद्धिक सम्बन्ध रहिआएको छ, र आज ट्रान्स-हिमालयन कनेक्टिभिटी तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानको दौरमा छठ जस्ता लोकपर्वहरूले सांस्कृतिक कूटनीति (Cultural Diplomacy) का नयाँ आयामहरू सिर्जना गरिरहेका छन्।

चीनको मुख्यभूमिमा सार्वजनिक स्थानहरूमा धार्मिक अनुष्ठान गर्ने कडा नियम र प्रशासनिक सीमाहरू अवश्य छन्, तर त्यहाँ बसोबास गर्ने नेपाली र भारतीय आप्रवासी समुदाय (विशेष गरी चिकित्सक, शोधार्थी, प्राविधिक विशेषज्ञ, विद्यार्थी र व्यापारी वर्ग) ले आफ्नो सांस्कृतिक निरन्तरतालाई कायम राखेका छन्। चीनका प्रमुख महानगरहरू र शैक्षिक केन्द्रहरूमा यस सांस्कृतिक अभ्यासका अनौठा रूपहरू देखने पाइन्छन्:-
​२. साङ्घाई (Shanghai) र बेइजिङ (Beijing) का आवासीय परिसर: यी विश्वव्यापी महानगरहरूमा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूमा कार्यरत नेपाली र भारतीय परिवारहरूले आफ्ना आवासीय परिसर (Residential Compounds) भित्र कृत्रिम जलकुण्ड, स्विमिंग पुल वा सजावटी तलाउका किनाराहरू तथा सामुदायिक हलहरूमा अत्यन्त अनुशासित र मर्यादित रूपमा छठको अर्घ्य अर्पण गर्छन्।
​२. ग्वाङ्झाउ (Guangzhou), शेन्जेन (Shenzhen) र यिवु (Yiwu) का व्यापारिक केन्द्रहरू: नेपाल र भारतको व्यापारिक सम्बन्धको केन्द्र बनेका यी सहरहरूमा अपार्टमेन्टहरूको छत (कौसी) मा वा इनडोर जलकुण्डहरूको माध्यमबाट व्यापारी समुदायद्वारा यो पर्व मनाइन्छ, जुन उनीहरूको सांस्कृतिक अडिगताको प्रमाण हो।
​३. विश्वविद्यालयीय सहरहरू (चेङ्दु, वुहान, चोङकिङ, कुन्मिङ): चिकित्सा शिक्षा (MBBS), इन्जिनियरिङ र उच्च अनुसन्धानका लागि चीन गएका नेपाली तथा भारतीय विद्यार्थीहरूले आफ्नै विश्वविद्यालयको होस्टेल परिसरभित्र सीमित दायरामा नै किन नहोस्, ठेकुवा, फलफूल र दियोसहित यो लोकपर्वलाई जीवित राख्छन्।
​४.हङकङ (Hong Kong) को विशिष्ट परिदृश्य: चीनको यस विशेष प्रशासनिक क्षेत्रमा नेपाली र भारतीय प्रवासियोंको ठूलो आबादी रहेका कारण त्यहाँ स्थानीय समुद्री तटहरू (Beaches) र पार्कहरूमा ठूलो परिमाणमा सामूहिक छठ पूजाको आयोजन हुन्छ, जसले दक्षिण एसियाली प्रवासियोंको सांस्कृतिक शक्तिलाई रेखांकित गर्दछ।
​यो परिघटनाले देखाउँछ कि लोकसंस्कृति केवल भौगोलिक सीमाहरूमा मात्र बाँधिएर बस्दैन, बल्कि आप्रवासी समुदायहरूको निष्ठाको बलमा यसले चीन जस्तो भिन्न सांस्कृतिक परिवेश भएका देशहरूमा पनि ‘संयुक्त सफ्ट पावर’ (Joint Soft Power) को रूपमा नेपाल र भारतको सांस्कृतिक उपस्थिति दर्ता गराउँछ।
​४. छठको व्यावहारिक एवं बहुआयामी सन्देश
​छठ महापर्वको सन्देश केवल पूजा-पाठ, व्रत वा लोकगीतहरूमा मात्र सीमित छैन, बल्कि यसभित्र जीवनका कैयौँ गहिरो व्यावहारिक र दार्शनिक सूत्रहरू लुकेका छन्, जसले एक आदर्श समाजको निर्माणको बलियो जग बसाल्छन्:-
​१. समानताको सन्देश : सूर्यको प्रकाश राजा होस् वा रंक, धनी होस् वा गरिब—सबैलाई समान रूपमा प्राप्त हुन्छ। यसैगरी छठ घाटमा समाजका सबै वर्ग बिना कुनै उँचनीच एकसाथ उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्। यो पर्वले हामीलाई सिकाउँछ कि समाजमा पनि भेदभाव मेटाएर समानता, बन्धुत्व र न्यायको स्थापना गरिनुपर्छ।
​२. कृतज्ञताको सन्देश : आधुनिक मानिस आफ्नो सफलताको अहङ्कारमा प्रायः ती प्राकृतिक शक्तिहरूलाई बिर्सन्छन् जसका कारण उसको जीवन चलिरहेको छ। छठ जीवनमा प्राप्त प्रत्येक सुख-सुविधा, अन्न, जल र ऊर्जाप्रति प्रकृति र समाजप्रतिको आभार (कृतज्ञता) व्यक्त गर्ने सबैभन्दा ठूला माध्यम हो।
​३. अनुशासन र आत्मसंयमको सन्देश: छठको व्रत अति कठिन मानिन्छ। छत्तीस घण्टाको निर्जला उपवास, सफਾ-सुग्घर नियमहरूको पालना र मानसिक दृढताले मानिसको आत्मसंयम, सहनशीलता र सङ्कल्प शक्तिलाई मजबुत बनाउँछ। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि कुनै पनि ठूलो लक्ष्य प्राप्त गर्नका लागि अनुशासन अनिवार्य हुन्छ।
​४. सहयोग र सामाजिक समरसताको सन्देश: यस महापर्वको अवधिमा जसरी सामूहिक रूपमा घाटहरूको सरसफाइ, पूजा सामग्रीको व्यवस्था र प्रसाद वितरणको कार्य हुन्छ, त्यसले आपसी सहयोग र सामाजिक सद्भावको भावनालाई बलियो बनाउँछ। यसले समाजलाई एकसूत्रमा बाँध्छ।
​५. नारी सम्मान र नेतृत्वको सन्देश: छठ महापर्वको सम्पूर्ण व्यवस्था र अनुष्ठानहरूको केन्द्रमा महिलाहरू (व्रती र आमाहरू) हुन्छन्। उनीहरू यस अनुष्ठानका मुख्य पुरोधा हुन्। यो पर्वले महिलाहरूको केन्द्रीय भूमिका, उनीहरूको मानसिक क्षमता, सहनशक्ति र निर्णय लिने अधिकारलाई सर्वोच्च सम्मान दिन्छ।
​६. पर्यावरण रक्षाको सन्देश : जल, वायु, भूमि, वनस्पति र समस्त जीव-जन्तुहरूको रक्षा गर्नु केवल सरकारको मात्र होइन, बल्कि प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य हो—यो कुरा छठको हरेक नियमले स्वतः सिकाउँछ।
​७. आर्थिक स्वावलंबन र ‘लोकलका लागि भोकल’ (Vocal for Local) को सन्देश: छठ पर्वमा प्रयोग हुने सबै सामग्रीहरू—जस्तै बाँसको सूप-दौडी, माटोका चुलो र बत्ती, मौसमी फलफूल र स्थानीय बालीहरू—गाउँका स्थानीय किसान, कालिगड र कुम्हालहरूद्वारा तयार पारिन्छन्। यो पर्व स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सशक्त बनाउन र आत्मनिर्भरतालाई टेवा दिनको लागि एक उत्कृष्ट उदाहरण हो।
​८. आशावाद र सकारात्मकताको सन्देश: छठ पर्वमा केवल उदाउँदो सूर्यको मात्र होइन, बल्कि अस्ताउँदो सूर्य (सन्ध्या अर्घ्य) को पनि पूजा गरिन्छ। यो यस कुराको प्रतीक हो कि प्रकृतिको चक्रमा जो डुबेको छ, उसको उदाउनु पनि निश्चित छ। जसरी अस्ताउँदो सूर्य फेरि नयाँ उत्साहका साथ उदाउँछ, त्यसैगरी मानव जीवनमा पनि निराशाको लागि कुनै स्थायी स्थान हुनु हुँदैन। यो पर्वले हामीलाई अनन्त आशावाद र सकारात्मकताको प्रेरणा दिन्छ।

निष्कर्ष
​छठ महापर्व हाम्रो प्राचीन सभ्यता र आधुनिक जीवनशैली बीचको एक सुन्दर पुल हो। यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि विकासको अन्धदौडमा हामीले आफ्ना सांस्कृतिक जराहरू र पर्यावरणलाई बिर्सनु हुँदैन। जब हामी सूर्य, जल र पृथ्वीप्रति आफ्नो कृतज्ञता व्यक्त गर्छौं, तब हामी वास्तवमै आफ्नै अस्तित्वको रक्षा गरिरहेका हुन्छौं।
​तसर्थ, यस लोकपर्वलाई केवल एक वार्षिक अनुष्ठान मात्र नमानिकन, यसलाई आफ्नो दैनिक जीवनको हिस्सा बनाऔँ। पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक समरसता, आपसी प्रेम र प्रकृतिप्रतिको अथाह सम्मानको सङ्कल्पका साथ छठ महापर्वलाई जनसहभागिता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वको एक विश्वव्यापी तथा संयुक्त सफ्ट पावर आन्दोलन बनाऔँ, ताकि हाम्रा आउनेवाला पुस्ताहरूले पनि एक स्वच्छ, हरियालीयुक्त र सुसंस्कृत दुनियाँमा सास फेर्न सकून्।

गाम के अधिकारी तोहे बडका भैया हो
हो हो छोटका भैया हो ।
भैया हो हाथ दस पोखरी
खनाए दिह ।।
चम्पा फुल लगाए दिह हो ।।।