हाम्रो जीवनरूपी रथको सारथिको हुन ? कृष्ण वा दुर्योधन?

प्रेमचन्द्र झा 

कुरुक्षेत्रको धूलोदेखि मानिसको अन्तःकरणसम्मको यात्रा

इतिहासले महाभारतलाई संसारकै सबैभन्दा विशाल युद्धका रूपमा अभिलेख गरेको छ। अठार दिनसम्म चलेको त्यो भीषण संग्रामले एउटा राजवंश मात्र होइन, एउटा युगको अन्त्य गरायो। लाखौं मानिसले ज्यान गुमाए, परिवारहरू उजाडिए, सभ्यताको एउटा अध्याय समाप्त भयो। तर प्रश्न उठ्छ—यदि महाभारत केवल एउटा राजवंशीय युद्ध मात्र थियो भने हजारौं वर्ष बितिसक्दा पनि किन त्यसको कथा मानिसको चेतनाबाट हराएन? किन आज पनि गीता पढिन्छ, महाभारतमाथि विमर्श हुन्छ, र किन त्यसका पात्रहरू प्रत्येक पुस्तामा नयाँ अर्थसहित पुनर्जीवित भइरहन्छन्?

सायद यसको उत्तर इतिहासमा होइन, मानिसको अन्तःकरणमा लुकेको छ।

महाभारतको वास्तविकता कुरुक्षेत्रको मैदानभन्दा धेरै विशाल छ। त्यो केवल हस्तिनापुरको सिंहासनका लागि भएको संघर्ष थिएन; त्यो मानिसभित्र चलिरहने शाश्वत द्वन्द्वको महाकाव्य थियो। बाहिर देखिएको युद्ध त केवल एउटा दृश्य थियो, अदृश्य युद्ध त प्रत्येक मानिसको मनभित्र निरन्तर चलिरहेको छ। यही कारणले महाभारत समयको सीमाभन्दा माथि उठेर युग–युगसम्म सान्दर्भिक रहन सफल भएको हो।

कहिलेकाहीँ एउटा सुन्दर आध्यात्मिक आख्यान सुनिन्छ। युद्ध समाप्त भएको धेरै वर्षपछि संजय फेरि कुरुक्षेत्र पुग्छन्। चारैतिर हेर्छन्। जहाँ लाखौं योद्धाको रगत बगेको भनिन्छ, त्यहाँ हरियाली छ। माटो शान्त छ। चराहरू चिरबिराइरहेका छन्। उनले मनमनै सोच्छन्—यदि यहीँ संसारको सबैभन्दा ठूलो युद्ध भएको थियो भने यो भूमिले त्यो रक्तपातको स्मृति किन बोकेको देखिँदैन ?

त्यही बेला एक वृद्ध तपस्वी प्रकट हुन्छन्। उनी संजयलाई भन्छन्, “तिमी गलत ठाउँमा युद्ध खोजिरहेका छौ। वास्तविक कुरुक्षेत्र यो मैदान होइन। यदि महाभारत बुझ्न चाहन्छौ भने आफ्नै अन्तःकरणमा प्रवेश गर।”

यही एउटा वाक्यले महाभारतलाई इतिहासबाट दर्शनमा रूपान्तरण गरिदिन्छ।

हामीले महाभारतलाई धेरैपटक पढ्यौं, सुन्यौं र देख्यौं। तर अधिकांशले त्यसलाई राजपरिवारको कथा, राजनीतिक षड्यन्त्र र युद्धको आख्यानका रूपमा मात्र बुझेका छौं। जबकि महाभारतको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको सांकेतिक भाषामा छ। व्यासले पात्रहरू सिर्जना मात्र गरेका होइनन्; मानव मनका तहहरूलाई पात्रको रूप दिएका छन्। त्यसैले महाभारत पढ्नु भनेको अरू कसैको कथा पढ्नु होइन, आफ्नै मनको नक्सा पढ्नु हो।

आज मानिस विज्ञानमा अभूतपूर्व उचाइमा पुगेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णय लिन थालेको छ। प्रविधिले समय र दूरीलाई लगभग समाप्त गरिदिएको छ। तर विडम्बना के छ भने मानिस आफ्नो मनसँग भने अझै पराजित छ। ऊ चन्द्रमासम्म पुग्न सफल भएको छ, तर आफ्नै क्रोधसम्म पुगेर त्यसलाई बुझ्न सकेको छैन। उसले महासागरको गहिराइ नापेको छ, तर आफ्नै अन्तर्मनको गहिराइ नाप्न सकेको छैन। बाहिरी संसार जित्दै जाँदा मानिसले भित्री संसार भने क्रमशः गुमाउँदै गएको छ।

यही ठाउँमा महाभारत आधुनिक हुन्छ।

आजका कौरवहरू हातमा गदा लिएर हिँड्दैनन्। उनीहरू भ्रष्टाचारका रूपमा देखा पर्छन्, लोभका रूपमा देखिन्छन्, सत्ता–लिप्साका रूपमा फैलिन्छन्, सामाजिक सञ्जालमा फैलिने घृणा, असहिष्णुता र असत्यका रूपमा उपस्थित हुन्छन्। उनीहरू कहिलेकाहीँ धर्मको आवरणमा हुन्छन्, कहिलेकाहीँ राष्ट्रवादको नारामा, त कहिलेकाहीँ व्यक्तिगत सफलताको चम्किलो आवरणभित्र। मानिसलाई पराजित गर्ने सबैभन्दा ठूलो शक्ति अब बाहिरी सेना होइन, आफ्नै अनियन्त्रित इच्छा र विकार बनेका छन्।

यही कारणले महाभारत कुनै पुरानो ग्रन्थ मात्र होइन, आधुनिक सभ्यताको ऐना पनि हो।

भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई युद्ध गर्न प्रेरित गर्नुको अर्थ हिंसालाई वैधता दिनु थिएन। उहाँले अर्जुनलाई आफ्नो कर्तव्य, विवेक र धर्मबाट पलायन नगर्न सिकाउनुभएको थियो। अर्जुनको समस्या युद्ध होइन, मोह थियो। उनी आफ्नै सम्बन्ध, आफ्नै भावनात्मक बन्धन र नैतिक द्वन्द्वबीच अल्झिएका थिए। आजको मानिस पनि त्यही अर्जुन हो। उसलाई पनि सही र गलत छुट्याउन कठिन भइरहेको छ। उसले पनि बारम्बार प्रश्न गर्छ—’के सत्यको पक्षमा उभिनु सधैं सहज हुन्छ?’ गीता यही प्रश्नको उत्तर हो।

गीताको सबैभन्दा ठूलो सन्देश के हो भने मानिसको वास्तविक पराजय बाहिरी युद्धमा हुँदैन; ऊ तब हार्छ, जब आफ्नो विवेकसँग हार्छ। बाहिरी संसारमा जितेर पनि यदि मानिस आफ्नै लोभ, क्रोध, ईर्ष्या र अहंकारको दास बनेको छ भने त्यो विजय वास्तवमा पराजय हो। तर संसारले नदेखे पनि यदि उसले आफ्ना विकारमाथि विजय प्राप्त गरेको छ भने त्यो नै साँचो विजय हो।

यही कारणले कुरुक्षेत्र कुनै भौगोलिक स्थान मात्र होइन; यो मानिसको अन्तःकरण हो। धर्मक्षेत्र पनि यही हो र युद्धभूमि पनि यही हो। हरेक बिहान जब मानिस निद्राबाट उठ्छ, उसको मनभित्र एउटा नयाँ महाभारत सुरु हुन्छ। एउटा आवाज उसलाई सत्य, करुणा र संयमतर्फ डोर्‍याउँछ भने अर्को आवाज स्वार्थ, मोह र लोभतर्फ। यी दुई आवाजबीचको संघर्ष नै जीवनको वास्तविक युद्ध हो।

प्रश्न अब यो होइन कि महाभारत कहाँ भयो। प्रश्न यो हो—आज हाम्रो जीवनरूपी रथको लगाम कसको हातमा छ? यदि त्यसलाई अहंकारले हाँकिरहेको छ भने कौरवहरू बलिया हुँदै जानेछन्। यदि त्यसको सारथि विवेक, सत्य र परमचेतना बनेका छन् भने पाण्डवहरू कहिल्यै पराजित हुने छैनन्।

महाभारतको सबैभन्दा ठूलो रहस्य यहीँबाट खुल्न थाल्छ—हामी इतिहास पढिरहेका छैनौं, आफ्नै जीवन पढिरहेका छौं। कुरुक्षेत्र बाहिर होइन, हामीभित्र छ। र त्यो युद्ध आज पनि जारी छ।

पात्रहरू होइनन्, मानव चेतनाका प्रतीक हुन् महाभारतका चरित्रहरू

महाभारतको सबैभन्दा ठूलो विशेषता के हो भने यसको प्रत्येक पात्रलाई केवल ऐतिहासिक व्यक्तित्वका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। व्यासले पात्रहरूको निर्माण यसरी गरेका छन् कि उनीहरू मानव मनोविज्ञान, नैतिकता र आध्यात्मिक यात्राका प्रतीक बनेर उभिन्छन्। यही कारणले महाभारतलाई जति इतिहासको दृष्टिले पढिन्छ, त्यति नै दर्शन, मनोविज्ञान र जीवनशास्त्रका रूपमा पनि अध्ययन गरिन्छ।

यदि हामी पात्रहरूको बाहिरी परिचयभन्दा भित्री अर्थ खोज्न थाल्छौं भने महाभारत अचानक एउटा नयाँ ग्रन्थमा रूपान्तरित हुन्छ।

सबैभन्दा पहिले आउँछन् धृतराष्ट्र। उनी केवल जन्मान्ध राजा होइनन्। उनी अज्ञानले अन्धो बनेको मनका प्रतीक हुन्। संसारका अधिकांश समस्या आँखाले नदेखेर होइन, सत्य देख्न नचाहेर उत्पन्न हुन्छन्। धृतराष्ट्रले आफ्ना छोराको अन्याय देखेनन् भन्ने होइन, देख्न चाहेनन्। मोहले विवेकलाई ढाकिदिँदा मानिसको अवस्था पनि धृतराष्ट्रकै जस्तै हुन्छ। जब न्यायभन्दा सम्बन्ध ठूलो लाग्न थाल्छ, जब सत्यभन्दा स्वार्थ प्रिय लाग्न थाल्छ, त्यही क्षण मानिसभित्रको धृतराष्ट्र जागृत हुन्छ।

धृतराष्ट्रसँगै उभिन्छन् संजय। संजय कुनै सामान्य पात्र होइनन्। उनी दिव्यदृष्टिका प्रतीक हुन्। आध्यात्मिक अर्थमा संजय भनेको त्यो चेतना हो, जसले घटनालाई पूर्वाग्रहबिना देख्न सक्छ। हाम्रा शास्त्रहरूले यसलाई साक्षीभाव भनेका छन्। जब मानिस आफ्ना विचार, भावना र इच्छालाई तिनैमा डुबेर होइन, बाहिरबाट हेर्न सिक्छ, तब उसको जीवनमा संजय जन्मिन्छ। आधुनिक मनोविज्ञानले जसलाई आत्मचेतना भन्छ, पूर्वीय दर्शनले त्यसलाई संजयको दृष्टि मानेको छ।

अनि आउँछन् पाँच पाण्डव। उनीहरू पाँच दाजुभाइ मात्र होइनन्; मानिसका पाँच इन्द्रियका प्रतीक हुन्—दृष्टि, श्रवण, स्पर्श, स्वाद र गन्ध। यी इन्द्रिय आफैंमा न त असल हुन्, न त खराब। उनीहरू त केवल साधन हुन्। प्रश्न यति मात्र हो कि उनीहरूलाई कसले सञ्चालन गरिरहेको छ? यदि इन्द्रिय विवेकको अधीनमा छन् भने उनीहरू धर्मको मार्गमा हिँड्छन्। यदि उनीहरू लोभ र वासनाको नियन्त्रणमा पुगे भने त्यही इन्द्रिय विनाशको कारण बन्छन्।

यही कारणले गीता बारम्बार इन्द्रियनिग्रहको कुरा गर्छ। इन्द्रियलाई दबाउने होइन, दिशानिर्देश गर्ने। नदीमा बाँध नबनाइए बाढी आउँछ; बाँध बनाइयो भने त्यही नदीले उज्यालो उत्पादन गर्छ। मानिसका इन्द्रिय पनि त्यस्तै हुन्। नियन्त्रण नभए विनाश गर्छन्, संयमित भए सृष्टि गर्छन्।

अब प्रश्न उठ्छ—यदि पाण्डव पाँच इन्द्रिय हुन् भने कौरव को हुन् ?

कौरव ती सय भाइ होइनन्, जो हस्तिनापुरमा जन्मिएका थिए। कौरव भनेका मानिसभित्र जन्मिने सयौँ विकार हुन्। लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, मोह, अहंकार, असत्य, हिंसा, छल, प्रतिशोध, असन्तोष, भय, असुरक्षा, घमण्ड, स्वार्थ—यी सबै कौरवका रूप हुन्। एउटा विकार हराउँछ, अर्को जन्मिन्छ। एउटा इच्छा पूरा हुन्छ, अर्को झन् ठूलो भएर आउँछ। त्यसैले कौरवको सङ्ख्या सय देखाइएको छ—मानिसका विकारको अन्त्य हुँदैन भन्ने संकेतका रूपमा।

तर महाभारत यति सरल छैन। यदि विकारहरू यति स्पष्ट हुन्थे भने मानिस सजिलै धर्मको पक्षमा उभिन्थ्यो। समस्या के हो भने विकारहरू प्रायः सम्मानित अनुहार लिएर आउँछन्। उनीहरू धर्मको भाषा बोल्छन्, तर उद्देश्य अधर्मको हुन्छ। यही कारणले महाभारतका सबैभन्दा जटिल पात्रहरू भीष्म, द्रोण र कर्ण हुन्।

भीष्म प्रतिज्ञा, अनुशासन र त्यागका प्रतीक मानिन्छन्। तर त्यही भीष्म अधर्मको पक्षमा किन उभिए? यही प्रश्न महाभारतको नैतिक गहिराइ हो। आध्यात्मिक व्याख्याले भीष्मलाई अहंकारसँग जोड्छ। यहाँ अहंकारको अर्थ घमण्ड मात्र होइन; आफ्नो प्रतिज्ञा, आफ्नो निर्णय र आफ्नो छविप्रतिको यस्तो कठोर आसक्ति, जसले सत्य देखे पनि त्यसको पक्ष लिन नदियो। कहिलेकाहीँ मानिस गलत पक्षमा यसकारण उभिन्छ कि उसले पहिले गरेको निर्णय बदल्न आफ्नो प्रतिष्ठालाई बाधक ठान्छ। यही भीष्मको त्रासदी हो।

द्रोणाचार्य संस्कारका प्रतीक हुन्। संस्कारले मानिसलाई निर्माण पनि गर्छ, तर कहिलेकाहीँ बाँधेर पनि राख्छ। द्रोणलाई थाहा थियो कि धर्म पाण्डवतिर छ। तर उनी आफ्नो आश्रयदाता, आफ्नो कर्तव्य र आफ्नो विगतबाट मुक्त हुन सकेनन्। आज पनि मानिस धेरै पटक सत्य बुझ्छ, तर पुराना संस्कार, सामाजिक दबाब वा परम्परागत सोचका कारण सत्यको पक्षमा उभिन सक्दैन। द्रोणाचार्यको द्वन्द्व आज पनि जीवित छ।

महाभारतले हामीलाई एउटा गम्भीर सन्देश दिन्छ—जीवनमा सबैभन्दा कठिन संघर्ष बाहिरी शत्रुसँग होइन, आफ्नै आदत, आफ्नै संस्कार र आफ्नै अहंकारसँग हुन्छ। यही कारणले भीष्म र द्रोणलाई हराउन अर्जुनलाई असाधारण साहस चाहिएको थियो। बाहिरी युद्धभन्दा भित्री युद्ध कठिन हुन्छ।

यही क्रमको सबैभन्दा करुण पात्र हुन् कर्ण। उनी प्रतिभाशाली छन्, उदार छन्, दानी छन्, वीर छन्। तर उनी गलत पक्षमा उभिन्छन्। किन? आध्यात्मिक व्याख्यामा कर्ण मानिसको त्यो इच्छा हो, जसले आफूलाई सधैं उपेक्षित ठान्छ। मानिसको मनमा एउटा आवाज सधैं भन्छ—”मसँग न्याय भएन”, “मलाई अवसर दिइएन”, “मलाई चिनिएन।” यही पीडाले कहिलेकाहीँ मानिसलाई गलत निर्णयतर्फ धकेल्छ। कर्णको दुःख बाहिरीभन्दा बढी भित्री थियो। यही कारणले उनी महाभारतका सबैभन्दा मानवीय पात्र पनि हुन्।

आजको समाजमा पनि कर्ण धेरै छन्। योग्य भएर पनि उपेक्षित भएको अनुभूति बोकेका, सम्मान खोजिरहेका, आफ्ना पीडालाई गलत बाटो रोज्ने कारण बनाइरहेका मानिसहरू। महाभारतले उनीहरूको निन्दा मात्र गर्दैन; उनीहरूको पीडालाई पनि बुझ्न सिकाउँछ। तर अन्ततः एउटा सत्य भने स्पष्ट गर्छ—अन्यायको अनुभूति कुनै पनि व्यक्तिलाई अधर्मको पक्षमा उभिने नैतिक अधिकार बन्न सक्दैन।

यही पात्रहरूको बीचमा उभिएका छन् अर्जुन। उनी सिद्ध पुरुष होइनन्। उनी प्रश्न गर्ने मानिस हुन्। उनी डराउँछन्, द्विविधामा पर्छन्, रोन्छन्, हतियार बिसाउँछन्। यही कारणले अर्जुन महान् छन्। किनकि उनी आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्छन्। जसले प्रश्न गर्न छोड्छ, उसले सत्यसम्म पुग्ने सम्भावना पनि गुमाउँछ। अर्जुनको जिज्ञासा नै गीताको जन्म हो।

र अन्ततः आउँछन् श्रीकृष्ण। उहाँ कुनै चमत्कार गर्ने देवता मात्र होइनन्। उहाँ विवेकको स्वर हुनुहुन्छ। उहाँ त्यो अन्तःप्रकाश हुनुहुन्छ, जसले मानिसलाई बाहिरी विजयभन्दा पहिले आत्मविजयको बाटो देखाउँछ। जबसम्म जीवनको रथको सारथि विवेक बन्दैन, तबसम्म इन्द्रियहरू दिशाहीन रहन्छन्।

महाभारतका यी सबै पात्रहरू बाहिर कतै छैनन्। उनीहरू प्रत्येक मानिसभित्र एकैसाथ बसिरहेका छन्। कहिले धृतराष्ट्र बोल्छन्, कहिले दुर्योधन जाग्छ, कहिले कर्ण रोइरहेको हुन्छ, कहिले अर्जुन द्विविधामा पर्छ, र कहिलेकाहीँ मात्र कृष्णको स्वर सुनिन्छ।

महाभारत पढ्नुको वास्तविक अर्थ भनेकै यही हो—आफ्नो भित्र कसले बोलिरहेको छ भनेर चिन्नु।

श्रीकृष्ण, भगवद्गीता र आत्मविजयको दर्शन

महाभारतको कथा श्रीकृष्णबिना अपूर्ण छ। तर श्रीकृष्णलाई केवल चमत्कार गर्ने देवता वा पाण्डवका पक्षधरका रूपमा बुझ्नु उहाँको व्यक्तित्वलाई सीमित बनाउनु हो। गीताको सन्दर्भमा कृष्ण एउटा ऐतिहासिक पात्रभन्दा धेरै माथि उठेर मानव चेतनाको सर्वोच्च विवेकका रूपमा उपस्थित हुनुहुन्छ। उहाँले अर्जुनलाई युद्ध जित्ने रणनीति मात्र सिकाउनुभएन; मानिसले आफैँलाई कसरी जित्ने भन्ने शाश्वत शिक्षा दिनुभयो।

त्यसैले गीता युद्धभूमिमा जन्मिएको भए पनि यसको उद्देश्य युद्ध होइन, मानिसभित्रको अशान्तिको अन्त्य हो।

अर्जुनको सबैभन्दा ठूलो समस्या कौरवको शक्ति थिएन। उनका हातमा गाण्डीव थियो, उनी अनुपम धनुर्धर थिए। उनको वास्तविक संकट थियो—मोह, करुणा, कर्तव्य र भावनाबीचको द्वन्द्व। आफ्नै हजुरबा, गुरु, दाजुभाइ र आफन्तहरूलाई युद्धभूमिमा देखेपछि उनीभित्रको मनुष्य जाग्यो। हात काँपे, आँखाबाट आँसु बगे, गाण्डीव हातबाट झर्‍यो। उनी युद्ध गर्न होइन, युद्धबाट भाग्न चाहन्थे।

यही क्षणलाई व्यासले सम्पूर्ण मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक क्षण बनाइदिए।

किनभने अर्जुन केवल अर्जुन थिएनन्। उनी प्रत्येक मानिस थिए, जो जीवनको कुनै न कुनै मोडमा सही र गलतबीच उभिएर निर्णय गर्न डराउँछ। जो सम्बन्ध र सिद्धान्तबीच अल्झिन्छ। जो भावनाले विवेकलाई ढाकिदिँदा दिशाहीन हुन्छ।

यस्तो अवस्थामा श्रीकृष्णले दिएको पहिलो शिक्षा थियो—“तिमी आफ्नो स्वधर्मबाट नभाग।”

यो वाक्यलाई प्रायः गलत अर्थमा बुझिन्छ। यहाँ धर्मको अर्थ कुनै सम्प्रदाय, पूजा वा कर्मकाण्ड होइन। धर्मको अर्थ हो—आफ्नो सत्य, आफ्नो कर्तव्य र आफ्नो नैतिक जिम्मेवारी। गीता मानिसलाई संसार त्याग्न भन्दैन; संसारमै रहेर सत्य र न्यायको पक्षमा उभिन सिकाउँछ।

यही कारणले गीता आज पनि केवल धार्मिक ग्रन्थ होइन, जीवन व्यवस्थापनको अनुपम ग्रन्थ मानिन्छ।

आधुनिक मानिसको सबैभन्दा ठूलो समस्या बाहिरी अभाव होइन, भित्री असन्तोष हो। घर छ, गाडी छ, प्रतिष्ठा छ, सुविधा छ, तर शान्ति छैन। सामाजिक सञ्जालमा हजारौं साथी छन्, तर एक्लोपन गहिरिँदै गएको छ। सूचना बढेको छ, तर आत्मज्ञान घट्दै गएको छ। मानिसले संसारसँग संवाद गर्न सिक्यो, तर आफूसँग संवाद गर्न बिर्सियो।

श्रीकृष्णको शिक्षा यही बिन्दुमा आज पनि सान्दर्भिक छ। उहाँ भन्नुहुन्छ—मनलाई जित्न नसक्ने मानिस संसार जितेर पनि पराजित हुन्छ।

गीताको दृष्टिमा मन मानिसको सबैभन्दा ठूलो मित्र पनि हो, सबैभन्दा ठूलो शत्रु पनि। अनुशासित मनले मानिसलाई उचाइमा पुर्‍याउँछ; अनियन्त्रित मनले पतनतर्फ धकेल्छ। त्यसैले गीताले बारम्बार आत्मसंयम, इन्द्रियनिग्रह र समत्वको शिक्षा दिन्छ।

आजको उपभोक्तावादी समाजले मानिसलाई निरन्तर एउटा भ्रममा राखेको छ—अझ धेरै पाएपछि सुख मिल्छ। तर महाभारत र गीता भन्छन्—सुख वस्तुमा होइन, चेतनाको अवस्थामा हुन्छ। इच्छा पूरा हुँदा केही समयको आनन्द मिल्न सक्छ, तर त्यसपछि अर्को इच्छा जन्मिन्छ। यही अनन्त चक्रमा मानिस थाक्छ, तर सन्तुष्ट हुँदैन।

यसैले कौरवको सङ्ख्या सय देखाइएको हो। एउटा इच्छा पूरा हुन्छ, अर्को जन्मिन्छ। एउटा लोभ मर्छ, अर्को बलियो भएर आउँछ। विकारको यही अनन्त शृङ्खला नै मानिसको वास्तविक बन्धन हो।

पूर्वीय योगदर्शनले महाभारतलाई शरीरभित्रको आध्यात्मिक यात्रासँग पनि जोडेर हेर्छ। पाँच पाण्डवलाई मूलाधारदेखि विशुद्धसम्मका पाँच चक्रको प्रतीक मान्ने परम्परा पनि छ। यस व्याख्याअनुसार द्रौपदी कुण्डलिनी शक्तिको प्रतीक हुन्—मानिसभित्र सुप्त अवस्थामा रहेको चेतनाको ऊर्जा। जब इन्द्रियहरू संयमित हुन्छन्, मन स्थिर हुन्छ, विवेक जागृत हुन्छ, तब यही चेतनाशक्ति क्रमशः माथि उक्लिँदै जान्छ। यो व्याख्या सबैका लागि अनिवार्य विश्वासको विषय नहुन सक्छ, तर यसको सांकेतिक अर्थ गहिरो छ—मानिसको यात्रा बाहिरबाट भित्रतर्फ र अज्ञानबाट चेतनातर्फ हो।

यही कारणले वैदिक दर्शनमा “ॐ” केवल ध्वनि होइन, जागरणको प्रतीक मानिएको छ। यसले मानिसलाई बाहिरी कोलाहलभन्दा भित्री मौनतर्फ फर्काउँछ। महाभारतको पाञ्चजन्य शङ्खनादलाई पनि यही जागरणको आह्वानका रूपमा बुझ्न सकिन्छ—उठ, आफ्ना विकारसँग लड, आफ्नो अन्तरात्माको आवाज सुन।

यद्यपि यस्ता आध्यात्मिक व्याख्याहरूलाई शाब्दिक इतिहासका रूपमा होइन, प्रतीकात्मक दर्शनका रूपमा ग्रहण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। महाभारतको बल नै यही हो कि यसले एउटै कथाबाट अनेक तहका अर्थ जन्माउँछ। कसैले यसलाई इतिहासका रूपमा पढ्न सक्छ, कसैले धर्मग्रन्थका रूपमा, कसैले मनोविज्ञानका रूपमा, त कसैले आत्मजागरणको मार्गदर्शकका रूपमा।

आजको मनोविज्ञानले पनि एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा स्वीकार गरेको छ—मानिसको जीवन बाहिरी घटनाभन्दा बढी उसले ती घटनालाई कसरी अर्थ दिन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। गीता पनि यही भन्छ। घटना होइन, दृष्टि बदल। संसार होइन, चेतना बदल। बाहिरी परिस्थितिमाथि हाम्रो नियन्त्रण सधैं हुँदैन, तर ती परिस्थितिप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया भने हाम्रो हातमा हुन्छ।

यही कारणले श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भविष्यको परिणाम होइन, वर्तमानको कर्ममा केन्द्रित हुन सिकाउनुभयो। “कर्म गर, फलमा आसक्त नहोऊ” भन्ने सन्देश निष्क्रियताको शिक्षा होइन; यो त पूर्ण जिम्मेवारीका साथ कर्म गर्ने, तर त्यसको परिणामले आफ्नो आत्मसम्मान र मानसिक सन्तुलन नचलाउने परिपक्व जीवनदर्शन हो।

आजको प्रतिस्पर्धी समाजमा यही शिक्षा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ। सफलता नै मानिसको मूल्यको मापन बनेको छ। असफलता जीवनको अन्त्यजस्तै ठान्न थालिएको छ। तुलना, प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनको संस्कृतिले मानिसलाई निरन्तर मानसिक दबाबमा राखेको छ। यस्तो अवस्थामा गीता एउटा आध्यात्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, मानसिक सन्तुलनको शाश्वत पाठशाला बनेर उभिन्छ।

सायद यही कारणले महाभारतको सबैभन्दा ठूलो युद्ध कुरुक्षेत्रमा होइन, अर्जुनको मनमा भएको थियो। र त्यस युद्धको विजय कुनै अस्त्रले होइन, विवेकले सम्भव भएको थियो।

मानिसले संसारलाई जित्नुअघि आफ्नै मनलाई जित्नुपर्छ। किनकि मन विजयी भए संसारका हार पनि शिक्षामा बदलिन्छन्, तर मन पराजित भए संसारका जित पनि अन्ततः शून्य सावित हुन्छन्।

महाभारतले अन्ततः यही सिकाउँछ—कृष्ण बाहिर भेटिनु भन्दा पहिले मानिसभित्र जाग्नुपर्छ। जब विवेक, करुणा, सत्य र आत्मचेतना जीवनको सारथि बन्छन्, तब मात्रै मानिसको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ। त्यसपछि युद्ध रहन्छ, चुनौती रहन्छ, पीडा पनि रहन्छ; तर ती सबैलाई हेर्ने दृष्टि बदलिन्छ। र दृष्टि बदलिनेबित्तिकै जीवनको अर्थ पनि बदलिन्छ।

चौथो (अन्तिम) भागमा यस दर्शनलाई आजको नेपाल, राजनीति, भ्रष्टाचार, सामाजिक विघटन, पारिवारिक सम्बन्ध, नैतिक संकट र मानव सभ्यताको भविष्यसँग जोड्दै शक्तिशाली निष्कर्ष प्रस्तुत गरिनेछ।

वर्तमान, आधुनिक सभ्यता र महाभारतको शाश्वत सन्देश

यदि महाभारतलाई केवल प्राचीन भारतको एउटा युद्ध मानेर पुस्तकालयको धुलोभित्र थन्क्याइयो भने हामी त्यसको आत्मालाई गुमाउँछौं। तर यदि त्यसलाई मानिसभित्रको नैतिक, मानसिक र आध्यात्मिक संघर्षको महाग्रन्थका रूपमा पढ्यौं भने यसको प्रत्येक अध्याय आज पनि हाम्रो समाजमा जीवित देखिन्छ।

आज नेपाललाई हेर्दा प्रश्न उठ्छ—के हाम्रो कुरुक्षेत्र सकिएको छ ?

राजनीतिक परिवर्तनका अनेक अध्याय पार गरिसक्दा पनि नागरिकको विश्वास किन बारम्बार टुट्छ? संविधान बनेको छ, लोकतन्त्र संस्थागत हुँदै गएको छ, प्रविधि गाउँ–गाउँसम्म पुगेको छ, सडक, पुल, विद्युत् र सञ्चारको विस्तार भएको छ। तर यति हुँदाहुँदै पनि किन नागरिकको मनमा असन्तोष बढिरहेको छ? किन भ्रष्टाचार, दण्डहीनता, स्वार्थ, शक्ति–संघर्ष र नैतिक विचलनको चर्चा दिनप्रतिदिन गहिरिँदै गएको छ?

सायद यसको उत्तर महाभारतले हजारौं वर्षअघि नै दिएको थियो—बाहिरी व्यवस्था बदल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, जबसम्म मानिसको अन्तःकरण बदलिँदैन।

कानुनले अपराध रोक्न सक्छ, तर लोभ समाप्त गर्न सक्दैन। संविधानले अधिकार सुनिश्चित गर्न सक्छ, तर विवेक जगाउन सक्दैन। आर्थिक समृद्धिले सुविधा दिन सक्छ, तर सन्तोष किन्न सक्दैन। त्यसैले सभ्यताको वास्तविक संकट पूर्वाधारको अभाव होइन, चरित्रको अभाव हो।

आजको समाजमा दुर्योधन केवल सिंहासन कब्जा गर्ने पात्र होइन। ऊ हरेक त्यही ठाउँमा छ, जहाँ व्यक्तिगत स्वार्थ सार्वजनिक हितभन्दा ठूलो बन्छ। ऊ त्यहाँ छ, जहाँ सार्वजनिक सम्पत्तिलाई निजी लाभको माध्यम बनाइन्छ। ऊ त्यहाँ छ, जहाँ सत्यलाई दबाएर शक्तिलाई पूजा गरिन्छ। अनि धृतराष्ट्र पनि जीवित छन्—जहाँ नेतृत्वले आफ्नै समूह, आफ्नै परिवार, आफ्नै स्वार्थ वा आफ्नै दलको मोहमा न्याय देख्न छाड्छ।

तर महाभारतको सन्देश निराशाको होइन। यसले सम्झाउँछ—कौरव बलिया हुन सक्छन्, तर अन्ततः विजय धर्मकै हुन्छ। यद्यपि धर्मको विजय कुनै चमत्कारले होइन, कठिन संघर्ष, धैर्य, त्याग र विवेकबाट सम्भव हुन्छ।

यस सन्दर्भमा पत्रकारिता, न्यायपालिका, शिक्षा, राजनीति र नागरिक समाज सबैले आफ्ना–आफ्ना अर्जुन र कृष्ण खोज्नुपर्ने समय आएको छ। पत्रकारले सत्यको पक्षमा उभिन नसके, न्यायाधीशले निष्पक्षता गुमाए, शिक्षकले मूल्य शिक्षा त्यागे, राजनीतिले नैतिकता बिर्सियो र नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन खोजे भने समाजको महाभारत कहिल्यै समाप्त हुँदैन।

महाभारतले परिवारबारे पनि गहिरो शिक्षा दिन्छ। अधर्मको सुरुवात प्रायः बाहिरबाट हुँदैन; घरभित्रबाट हुन्छ। अन्यायलाई प्रेमका नाममा मौन समर्थन गर्दा, गलतलाई सम्बन्धका कारण ढाकछोप गर्दा र सत्य बोल्न डराउँदा समाजमा दुर्योधनहरू जन्मिन्छन्। धृतराष्ट्रको अन्धोपन जन्मजात थियो, तर उनको नैतिक अन्धोपन स्वेच्छाले रोजिएको थियो। यही नै महाभारतको सबैभन्दा ठूलो चेतावनी हो।

आधुनिक प्रविधिले मानिसलाई जोडेको छ, तर मनलाई शान्त बनाएको छैन। सामाजिक सञ्जालले आवाज दिएको छ, तर संवाद घटाएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णय प्रक्रियामा सहयोग गर्न थालेको छ, तर नैतिक निर्णय अझै पनि मानिसकै विवेकले गर्नुपर्छ। कुनै पनि प्रविधिले कृष्णको स्थान लिन सक्दैन, किनकि विवेक, करुणा, आत्मचेतना र नैतिक जिम्मेवारी कुनै एल्गोरिद्मबाट उत्पन्न हुँदैन।

यही कारणले गीता आज पनि केवल धार्मिक पुस्तक होइन; यो मानव सभ्यताको नैतिक घोषणापत्र हो। यसले मानिसलाई संसारबाट भाग्न सिकाउँदैन, संसारमै रहेर स्वार्थभन्दा माथि उठ्न सिकाउँछ। यसले सफलता खोज्न होइन, सार्थकता खोज्न प्रेरित गर्छ। यसले विजयको अर्थ अरूलाई हराउनु होइन, आफ्नै लोभ, क्रोध, मोह र अहंकारलाई जित्नु हो भन्छ।

अन्ततः महाभारतले हामीलाई एउटा अत्यन्त व्यक्तिगत प्रश्न सोध्छ—

के हाम्रो जीवनरूपी रथको सारथि कृष्ण हुन्, वा दुर्योधन ?

यदि निर्णय लोभले गरिरहेको छ भने कौरवहरूले शासन गरिरहेका छन्। यदि निर्णय विवेकले गरिरहेको छ भने कृष्ण बोलिरहेका छन्। यदि सम्बन्धभन्दा माथि उठेर सत्यको पक्ष लिन सकिन्छ भने अर्जुन जागेका छन्। यदि आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गरेर आत्मपरिवर्तनको यात्रा सुरु गर्न सकिन्छ भने गीता हाम्रो जीवनमा अवतरित भइसकेकी छ।

महाभारतको अन्त्य अठारौँ दिनमा भयो, तर त्यसको सन्देशको अन्त्य कहिल्यै भएन। प्रत्येक बिहान मानिसले नयाँ युद्ध सुरु गर्छ—सत्य र असत्यबीच, करुणा र क्रूरताबीच, संयम र वासनाबीच, कर्तव्य र स्वार्थबीच। यो युद्ध तलवारले होइन, निर्णयले लडिन्छ। यो युद्ध रक्तपातले होइन, चरित्रले जितिन्छ।

यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ महाभारत लड्नु होइन; आफ्नो भित्रको महाभारत बुझ्नु हो।

जब नागरिक आफ्नो विवेकप्रति इमानदार हुन्छ, त्यहीँबाट सुशासन सुरु हुन्छ। जब परिवारमा सत्यले स्थान पाउँछ, त्यहीँबाट संस्कार जन्मिन्छ। जब विद्यालयले केवल ज्ञान होइन, चरित्र पनि निर्माण गर्छ, त्यहीँबाट सभ्यता बलियो बन्छ। जब राजनीतिले सत्ता होइन, सेवा रोज्छ, त्यहीँबाट धर्मको विजय सुरु हुन्छ।

महाभारतको शाश्वत सन्देश यही हो—कुरुक्षेत्र कुनै भूगोल होइन; यो प्रत्येक मानिसको अन्तःकरण हो। त्यहाँ पाण्डव