शक्ति र चेतनाको पावन पर्व नवरात्र डा. विजय दत्त

नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्मृताम्॥
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥

​सनातन संस्कृतिमा शक्ति उपासनाको महापर्व ‘नवरात्र’ केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, बरू यो आत्म-शुद्धि, प्रकृति-पूजन, नारी-सशक्तिकरण र सामाजिक समरसताको अनुपम उत्सव हो। वर्षमा मुख्य रूपमा आश्विन मासको शारदीय नवरात्र र चैत्र मासको वासंती नवरात्रमा माँ भगवतीको नौ दिव्य स्वरूपहरूको विशेष आराधना गरिन्छ। यो पर्व तमसमाथि प्रकाश, अधर्ममाथि धर्म र असत्यमाथि सत्यको विजयको शाश्वत प्रतीक हो।

नवरात्रका नौ दिन र शक्तिका नौ स्वरूप
नवरात्रको प्रत्येक दिन माँ दुर्गाको एक विशेष स्वरूपको पूजा-अर्चना गरिन्छ। ‘मार्कण्डेय पुराण’ अनुसार देवीका नौ रूप, नवदुर्गा, मानव जीवनको आध्यात्मिक विकास र शक्ति-सञ्चयका नौ सोपानहरूलाई दर्शाउँछन्:
​प्रथम दिन (शैलपुत्री): हिमालकी पुत्री शैलपुत्रीको पूजाले जीवनमा स्थिरता र संकल्प शक्तिको सञ्चार हुन्छ।

द्वितीय दिन (ब्रह्मचारिणी): तपस्या, ज्ञान र संयमकी अधिष्ठात्री देवी ब्रह्मचारिणीले साधकलाई लक्ष्य तर्फ अग्रसर गराउँछिन्।

​तृतीय दिन (चन्द्रघण्टा): मस्तकमा घण्टाको आकारको अर्धचन्द्र धारण गर्ने देवीले शान्ति र वीरता प्रदान गर्छिन्।
​चतुर्थ दिन (कूष्माण्डा): आफ्नी मन्द मुस्कानले ब्रह्माण्डको रचना गर्ने माँ कूष्माण्डा ऊर्जा र आरोग्यकी देवी हुन्।
​पंचम दिन (स्कन्दमाता): भगवान कार्तिकेय (स्कन्द) की माताको रूप वात्सल्य, ममता र ज्ञानको प्रतीक हो।
​षष्ठम दिन (कात्यायनी): महर्षि कात्यायनको तपस्याबाट प्रकट भएकी यो देवीले भयको नाश र धर्मकी रक्षा गर्छिन्।

सप्तम दिन (कालरात्रि): अन्धकार र दुष्टहरूको विनाश गर्ने यो रूप अभय र संहार शक्तिको प्रतीक हो।
​अष्टम दिन (महागौरी): पवित्रता, शान्ति र सौम्यताकी प्रतिमूर्ति माँ महागौरीले पापहरूको क्षय गर्छिन्।
​नवम दिन (सिद्धिदात्री): समस्त प्रकारका सिद्धिहरू र अलौकिक शक्तिहरू प्रदान गर्ने देवीको कृपाले साधना पूर्ण हुन्छ।

​प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी।
*तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम्॥
*पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च।
*सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम्॥
*नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः॥

​शास्त्रहरूमा भगवतीको महिमाको वर्णन गर्दै भनिएको छ:-
सर्वमंगलमंगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

धार्मिक एवं आध्यात्मिक महत्व
आध्यात्मिक दृष्टिले नवरात्रको नौ रात मानव शरीरको भित्र स्थित ‘कुण्डलिनी शक्ति’ जागृत हुने र नौ वटा द्वारहरूको शोधन गर्ने अवधि हो। उपवास, संयम, ध्यान र जपको माध्यमबाट व्यक्तिले आफ्नो अन्तरात्मालाई शुद्ध गर्दछ। नवरात्रको प्रत्येक दिन मन विकार-मुक्त भएर दिव्यता तर्फ बढ्ने प्रेरणा दिन्छ। दुर्गा सप्तशतीको पाठले व्यक्तिलाई आत्मबल र अभय प्रदान गर्दछ।

सामाजिक एवं सांस्कृतिक महत्व
सामाजिक परिप्रेक्ष्यमा नवरात्र नारी शक्तिको सम्मान गर्ने सबैभन्दा ठूलो उत्सव हो। कन्या पूजनको परम्पराले यो सन्देश दिन्छ कि समाजको प्रत्येक बालिका र स्त्रीमा साक्षात् देवीको अंश निहित छ। यसबाहेक, नेपालमा विशेष दुर्गा पूजा, मिथिलांचल, पश्चिम बंगाल तथा भारतका अन्य विभिन्न राज्यहरूमा सांस्कृतिक आयोजनहरूका माध्यमबाट समाजका सबै वर्ग, जाति र समुदायका मानिसहरू एकसाथ एकत्र हुन्छन्। यो पर्व लोककला, संगीत, नृत्य र सामाजिक सौहार्दलाई बलियो बनाउँछ।

आर्थिक महत्व
आर्थिक दृष्टिकोणबाट नवरात्रको समय बजार र कुटीर उद्योगको लागि एउटा सञ्जीवनी जस्तै हुन्छ। नौ दिनहरूको दौरान मूर्तिकारहरू, फूल-विक्रेताहरू, फल-व्यापारीहरू, वस्त्र उद्योग, पूजा-सामग्री निर्माताहरू र हस्तशिल्प कारीगरहरूको लागि जीविकाका ठूला अवसरहरू उत्पन्न हुन्छन्। यसको साथसाथै, पर्यटन, यातायात र खान-पान, फलाहार उद्योगमा अभूतपूर्व उछाल आउँछ। नवरात्रले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई गति दिनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

​पर्यावरण र प्रकृति-पूजन
नवरात्रमा ‘घटस्थापना’ (कलश स्थापना) र ‘जौ रोप्ने’ परम्परा सीधा रूपमा प्रकृति संरक्षणसँग जोडिएको छ। माटो, जल, फल, फूल र औषधीय पातहरू जस्तै नीम, तुलसीको पूजनले यो स्मरण गराउँछ कि मनुष्यको अस्तित्व प्रकृतिको अनुकम्पामा नै आधारित छ। ऋतु परिवर्तनको यो सन्धि कालमा उपवास र सात्विक आहारले स्वास्थ्यको रक्षा गर्नमा पनि सहायक सिद्ध हुन्छन्।

निष्कर्ष
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, नवरात्र केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, अपितु पूर्वीय जीवन-दर्शनको एक समग्र रूप हो जसले अध्यात्म, समाज, संस्कृति र अर्थशास्त्रलाई एक सूत्रમાં पिरोल्छ।

यो पर्व हामीलाई सिकाउँछ कि जब-जब समाजमा अधर्म, अन्याय र अज्ञान रूपी महिषासुरको प्रभाव बढ्छ, तब-तब ज्ञान, भक्ति र शक्तिलाई एकीकृत गरी त्यसको विनाश गर्नु अनिवार्य हुन्छ।

नवरात्रको साँचो सन्देश यही हो कि हामी आफ्ना भित्रका विकारहरूको अन्त गरौँ र समाजमा नारीको सम्मान, प्रकृति संरक्षण तथा भ्रातृत्वभाव कायम राखौँ।
या देवी सर्वभूतेषु सर्वकार्य रूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥