पलितं मुण्डं र पदको मोह: कपालको रङदेखि कुर्सीको रङसम्म — एक बहुआयामिक विश्लेषण :- डा. विजय दत्त

मानव जीवनलाई परम्परागत रूपमा चार अवस्थाहरू (आश्रमहरू) मा विभाजन गरिएको पढिन्छ/ पाइन्छ। यी केवल उमेरका चरण मात्र होइनन्, जीवनको उद्देश्य र कर्तव्यसँग पनि सम्बन्धित छन्:
१. ब्रह्मचर्य आश्रम (०–२५ वर्ष)
यो सिकाइ र आत्मविकासको चरण हो। शिक्षा आर्जन गर्ने,अनुशासन, चरित्र र मूल्य निर्माण गर्ने गुरुबाट ज्ञान प्राप्त गर्ने र चरणमा व्यक्ति भविष्यका लागि आधार तयार गर्छ।

२. गृहस्थ आश्रम (२५–५० वर्ष)
यो जिम्मेवारी र कर्मको चरण हो। विवाह, परिवार स्थापना,आर्थिक उपार्जन
समाज र परिवारप्रति कर्तव्य निर्वाह तथा यसलाई जीवनको सबैभन्दा सक्रिय र उत्पादनशील अवस्था मानिन्छ।

३. वानप्रस्थ आश्रम (५०–७५ वर्ष)
यो क्रमशः वैराग्यतर्फ उन्मुख हुने चरण हो। पारिवारिक जिम्मेवारी सन्तानलाई हस्तान्तरण,भौतिक आसक्तिबाट केही दूरी,ध्यान, साधना र आत्मचिन्तनमा केन्द्रित हुने
यसमा “कम संलग्नता, बढी चिन्तन” को भाव हुन्छ।

४. संन्यास आश्रम (७५ वर्षपछि)
यो पूर्ण त्याग र आध्यात्मिकताको चरण हो। संसारिक मोह–माया त्या,आत्मज्ञान र मुक्ति (मोक्ष) को खोज,समाजलाई ज्ञान र अनुभव बाँड्ने तथा यसलाई जीवनको अन्तिम र उच्चतम अवस्था मानिन्छ।
संक्षेपमा:
०–२५ → सिकाइ
२५–५० → कमाइ र जिम्मेवारी
५०–७५ → वैराग्य र चिन्तन
७५+ → त्याग र आत्मज्ञान
यो विभाजन पूर्ण रूपमा कठोर नियम होइन, तर जीवनलाई सन्तुलित, उद्देश्यपूर्ण र अर्थपूर्ण बनाउने एक दार्शनिक मार्गदर्शन हो।

यसप्रकार,मानव जीवन एउटा अविराम यात्रा हो, जहाँ शरीरले समयका प्रत्येक प्रहारलाई आफ्नै लिपिमा अभिलेख गर्दै जान्छ। ती लिपिहरूमध्ये सबैभन्दा प्रष्ट र दृश्य लिपि हो—कपालको रङ परिवर्तन।

१. जैविक यथार्थ: मेलानिनको खेल
कपालको कालोपन केवल बाह्य सौन्दर्य होइन, यो शरीरभित्रको जीवन्तताको सूचक हो। कपालको जरामा रहेका सूक्ष्म कोषहरूले उत्पादन गर्ने मेलानिन (Melanin) ले कपाललाई गाढा, आकर्षक र चम्किलो बनाउँछ।
तर समयसँगै यी कोषहरूको सक्रियता क्षीण हुँदै जान्छ। वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा, अक्सिडेटिभ स्ट्रेस (Oxidative Stress) र उमेरको प्रभावले मेलानिन उत्पादन घटाउँछ। शरीरमा हाइड्रोजन पेरोक्साइड (H₂O₂) जस्ता तत्वहरूको सञ्चय बढ्दै जाँदा कपालले आफ्नो प्राकृतिक कालोपन गुमाउँदै सेतोपन धारण गर्न थाल्छ।
यो कुनै रोग होइन, बरु प्रकृतिको एक सौम्य संकेत हो—
“अब विश्राम र आत्ममन्थनको समय नजिकिँदै छ।”

२. दार्शनिक गहिराइ: आशा र तृष्णा
पूर्वीय दर्शनमा वृद्धावस्थालाई ‘संन्यास’ तर्फको संक्रमणकाल मानिन्छ। दाँत झर्नु, दृष्टि कमजोर हुनु, कपाल फुल्नु—यी सबै इन्द्रियहरू बाह्य संसारबाट भित्रतर्फ फर्किन थालेका संकेत हुन्।
तर विडम्बना के छ भने, शरीर शिथिल हुँदै जाँदा पनि ‘तृष्णा’ भने प्रायः अझ बलियो बन्छ। यही यथार्थलाई आदि शंकराचार्यले भजगोविन्दम् मा मार्मिक रूपमा व्यक्त गरेका छन्—
“अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं, दन्त्यविहीनं जातं तुण्डम्।वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं, तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम्॥”
अर्थात्—अङ्गहरू शिथिल भए, कपाल सेतो भयो, दाँत झरे, मानिस लौरो टेकेर हिँड्न थाल्यो; तर पनि आशा र लोभको पोको उसलाई छोड्दैन।

३. राजनीतिक लिप्सा र प्राकृतिक न्याय
यो श्लोक आजको सामाजिक–राजनीतिक सन्दर्भमा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ। कपालको सेतोपनले अनुभवको प्रतीक बोकेको भए पनि व्यवहारमा भने अझै ‘लिप्साको कालो बादल’ मडारिएको देखिन्छ।
अङ्ग्रेजी उक्ति अनुसार—
“Gray hair is a crown of splendor if it is found in the way of righteousness.”
तर जब सेतो कपाल केवल सत्ता, सम्पत्ति र प्रतिष्ठाको भोकसँग जोडिन्छ, त्यो गरिमा होइन—विडम्बना बन्छ।
Abraham Lincoln ले भनेका थिए—
“Nearly all men can stand adversity, but if you want to test a man’s character, give him power.”
हाम्रो सन्दर्भमा, शक्ति (Power) को परीक्षण वृद्धावस्थामा झन् तीव्र रूपमा प्रकट भएको देखिन्छ।

४. जीवन–चक्र र स्वीकृतिको सौन्दर्य
मानव जीवनलाई चार आश्रममा विभाजन गरिएको छ—ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ र संन्यास। वृद्धावस्था स्वाभाविक रूपमा ‘त्याग’ र ‘अन्तर्मुखी यात्रा’ को चरण हो।
यस अवस्थामा दाँत झर्नु, आँखा कमजोर हुनु, पाचनशक्ति घट्नु, कपाल झर्नु वा फुल्नु—यी सबै प्रक्रियाहरू प्रकृतिको नियमअनुसार घटित हुन्छन्। यी परिवर्तनहरू अस्वाभाविक होइनन्; बरु जीवनको पूर्णतर्फको संकेत हुन्।

५. कपालको रङ: विज्ञान र वंशानुगतता
कपाल किन कालो हुन्छ र किन सेतो बन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर सरल तर गहिरो छ। मेलानिनको पर्याप्त उत्पादनले कपाल कालो देखिन्छ, र यसको कमीले कपाल सेतो हुन्छ।
तर यो प्रक्रिया सबैमा समान हुँदैन। वंशानुगत गुण (genetics) यसको प्रमुख निर्धारक हो। कसैको कपाल चाँडै फुल्छ भने कसैको ढिलो—यो पारिवारिक संरचनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ।
यसका अतिरिक्त आधुनिक जीवनशैलीका केही कारकहरू पनि जिम्मेवार छन्—
अत्यधिक मानसिक तनाव
अनियमित आहार
पोषणको कमी (विशेषतः Vitamin B12)
धूम्रपान
थाइराइड असन्तुलन
यी कारणहरूले कपाल छिटो सेतो हुन सहयोग पुर्‍याउँछन्।

६. निष्कर्ष: गरिमाको स्वीकारोक्ति
नेपालका धेरैजसो नेताहरूमा उमेरसँगै आउने परिपक्वता र त्यागको भावना अपेक्षित रूपमा विकसित हुन सकेको देखिँदैन। कपाल सेतो हुँदै जाँदा अनुभवको गहिराइ बढ्नुपर्ने हो, तर व्यवहारमा पद, शक्ति र प्रतिष्ठाप्रतिको मोह अझै घट्न नसकेको यथार्थ झल्किन्छ। जीवनको उत्तरार्ध ‘मार्गदर्शन’ र ‘हस्तान्तरण’ को चरण हुनुपर्नेमा अझै ‘आकर्षण’ र ‘अधिकार’ को घेराभित्र सीमित रहनु विडम्बनापूर्ण छ। त्यसैले समयले दिएको संकेत—परिवर्तन, परिपक्वता र त्याग—लाई आत्मसात् गर्दै नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु नै साँचो नेतृत्वको पहिचान हुनेछ। कपाल सेतो हुनु कमजोरी होइन—यो समयको हस्ताक्षर हो, अनुभवको मुकुट हो।
यसलाई लुकाउने होइन, बुझ्ने र स्वीकार गर्ने आवश्यक छ। स्वस्थ जीवनशैली, सन्तुलित आहार र मानसिक शान्तिले यस प्रक्रियालाई केही हदसम्म ढिलो बनाउन सक्छ, तर पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन।
प्रकृतिले शरीरमा ‘श्वेत रङ’ पोत्दै गर्दा मनमा पनि ‘श्वेतता’—निर्मलता, त्याग र शान्ति—उत्पन्न हुनु जरुरी छ।
अन्ततः, जीवनको सार यही हो— कपालसँगै विचार पनि परिपक्व हुनु।
तर जब वृद्धावस्थामा पनि नेतृत्व वर्ग विविध लिप्साबाट ग्रसित रहन्छ, तब प्रश्न उठ्छ—
शरीर दुर्बल हुँदा पनि इच्छाको सबलता चरम हुनु के स्वाभाविक हो?
यो केवल व्यक्तिगत प्रश्न होइन, सामाजिक र नैतिक विमर्शको विषय हो। नेपालको कानुनलेपनि ७० बर्ष माथिकालाई सन्यस्थ उमेरको परिभाषागरि राज्यबाट ज्येष्ठ नागरिक भत्ता समेतको व्यवस्था गरेको छ ततानुरुप आचरणमा परिवर्तन गर्नु अत्यावश्यक देखिन्छ ।