भारत विश्वसनीय पहिलो प्रतिक्रियाकर्ताका रूपमा उदाउँदै

सुचित्रा दुराई

थाइल्यान्डका लागि भारतका पूर्वराजदूत तथा केन्याका लागि भारतका पूर्वउच्चायुक्त

प्राकृतिक विपद्का बेला तत्काल उद्धार, राहत तथा मानवीय सहायता उपलब्ध गराउने क्षमताका कारण भारत पछिल्ला दुई दशकमा इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रसहित विश्वभर ‘विश्वसनीय पहिलो प्रतिक्रियाकर्ता’ का रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

सन् २००४ डिसेम्बर २६ मा आएको विनाशकारी हिन्द महासागर सुनामीले भारतसहित इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रका १४ देशलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित बनाएको थियो। उक्त विपद्मा करिब २ लाख ४० हजार मानिसको ज्यान गएको र करिब २ लाख मानिस विस्थापित भएको बताइन्छ। भारतको मुख्य भूमि, विशेषगरी आन्ध्र प्रदेश र तमिलनाडुका तटीय क्षेत्र तथा अण्डमान–निकोबार द्वीपसमूहमा समेत ठूलो क्षति पुगेको थियो।

विपद्को सामना गरिरहेकै अवस्थामा भारतले श्रीलंका, माल्दिभ्स, थाइल्यान्ड र इन्डोनेसियालगायतका प्रभावित मुलुकमा समेत तत्काल सहायता पुर्‍याएको थियो। भारतले त्यसबेला अपरेसन मदत, अपरेसन सी वेभ्स, अपरेसन क्यास्टर, अपरेसन रेन्बो र अपरेसन गम्भीर सञ्चालन गर्दै उद्धार तथा राहत कार्य अघि बढाएको थियो। तीनवटै रक्षा सेवा र भारतीय तटरक्षक बलको सहभागितामा ४० भन्दा बढी पानीजहाज, यातायात विमान तथा हेलिकप्टर र २० हजारभन्दा बढी सैन्य जनशक्ति परिचालन गरिएको थियो।

हिन्द महासागर सुनामीपछि भारतको विपद् व्यवस्थापन क्षमता संस्थागत रूपमा पनि विस्तार भयो। सन् २००५ मा भारतले विपद् व्यवस्थापन ऐन ल्याउँदै राष्ट्रिय, राज्य र जिल्ला तहमा विपद् व्यवस्थापनको संरचना निर्माण गर्‍यो। यसैक्रममा राष्ट्रिय विपद् प्रतिक्रिया बल (NDRF) स्थापना गरियो।

सन् २००४ को सुनामीका क्रममा भारत, अमेरिका, जापान र अस्ट्रेलियाका नौसेनाबीच भएको सहकार्यले मानवीय सहायता तथा विपद् राहतका क्षेत्रमा चार देशबीचको समन्वयलाई समेत नयाँ आधार दिएको थियो। यही सहकार्यले पछि क्वाड को अवधारणालाई समेत बलियो बनाउन योगदान पुर्‍याएको मानिन्छ।

भारतले त्यसयता विभिन्न मुलुकमा विपद्का समयमा उल्लेखनीय मानवीय सहायता प्रदान गर्दै आएको छ। सन् २०१४ मा माल्दिभ्सको एकमात्र डिसेलिनेसन प्लान्टमा समस्या आएपछि भारतले अपरेसन नीर सञ्चालन गरी १,५०० टनभन्दा बढी खानेपानी उपलब्ध गराएको थियो।

सन् २०१५ अप्रिलमा नेपालमा गएको विनाशकारी भूकम्पपछि भारतले अपरेसन मैत्री सञ्चालन गर्दै प्रारम्भिक उद्धार तथा राहत कार्य सुरु गरेको थियो। भूकम्प गएको केही घण्टामै उद्धार टोली परिचालन गरिएको थियो। हवाई तथा स्थलमार्गबाट हजारौँ भारतीय तथा विदेशी नागरिकको उद्धार गर्नुका साथै ठूलो परिमाणमा राहत सामग्री नेपाल ल्याइएको थियो। विभिन्न स्थानमा अस्थायी अस्पताल तथा चिकित्सा सेवा पनि सञ्चालन गरिएको थियो। त्यसपछि भारतले नेपालको पुनर्स्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि करिब २ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको सहयोग प्याकेज घोषणा गरेको थियो।

सन् २०२३ मा टर्की र सिरियामा गएको विनाशकारी भूकम्पपछि भारतले अपरेसन दोस्त मार्फत खोज तथा उद्धार टोली, चिकित्सक, उद्धारकर्मी, तालिमप्राप्त कुकुर टोली र आवश्यक सामग्री पठाएको थियो। त्यस्तै, सन् २०१९ मा चक्रवात प्रभावित मोजाम्बिक तथा सन् २०२३ मा उष्णकटिबंधीय चक्रवातबाट प्रभावित मलावीलाई समेत भारतले मानवीय सहायता उपलब्ध गराएको थियो।

सन् २०२५ मार्चको अन्त्यमा म्यानमारमा गएको विनाशकारी भूकम्पपछि भारतले अपरेसन ब्रह्मा सञ्चालन गर्‍यो। राष्ट्रिय विपद् प्रतिक्रिया बलसहितको बहुआयामिक अभियानमार्फत ७५० मेट्रिक टनभन्दा बढी राहत सामग्री तथा उपकरण पठाइएको थियो।

म्यानमारको म्यान्डलेमा फिल्ड अस्पताल स्थापना गर्नुका साथै संरचनागत क्षतिको मूल्यांकनका लागि इन्जिनियरिङ टोलीसमेत परिचालन गरिएको थियो।
सन् २०२५ को अन्त्यतिर चक्रवात दितवाहबाट प्रभावित श्रीलंकालाई भारतले अपरेसन सागर बन्धु अन्तर्गत खाद्यान्न, औषधि, उपकरण तथा अन्य आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराएको थियो। त्यस क्रममा १,००० टनभन्दा बढी सुख्खा राशनसमेत पठाइएको थियो।

यसैगरी, सन् २०२६ जुन २६ मा भूकम्पबाट प्रभावित भेनेजुएलामा भारतले ४१ सदस्यीय उद्धार तथा चिकित्सा टोली पठाएको थियो। दुईवटा सी–१७ विमानमार्फत ३० टन मानवीय राहत सामग्रीसहित अनुभवी उद्धारकर्मी र चिकित्सकहरू परिचालन गरिएको थियो।

कोभिड–१९ महामारीका क्रममा पनि भारतले ‘भ्याक्सिन मैत्री’ पहलमार्फत विभिन्न देशलाई खोप तथा औषधिजन्य सामग्री उपलब्ध गराएको थियो। यसले भारतको मानवीय सहायता तथा स्वास्थ्य कूटनीतिको दायरा अझ फराकिलो बनाएको देखिन्छ।
भारतका लागि मानवीय सहायता तथा विपद् राहत अब आकस्मिक वा सीमित गतिविधिमा मात्र केन्द्रित छैन। यो उसको विदेश तथा सुरक्षा नीतिको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा विकसित भएको छ। सन् २०१५ मा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले अघि सारेको ‘क्षेत्रका सबैका लागि सुरक्षा र वृद्धि’ (SAGAR) अवधारणाले हिन्द महासागर क्षेत्रमा भारतको दृष्टिकोणलाई थप संस्थागत बनाएको छ। पछि यही दृष्टिकोण इन्डो–प्यासिफिक भिजन र इन्डो–प्यासिफिक ओसन इनिसिएटिभ (IPOI) सँग जोडिएको छ।

भारतको HADR नीति विपद् आएपछि उद्धार गर्ने कार्यमा मात्र सीमित छैन। विपद् जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वतयारी र प्रतिरोधी पूर्वाधार निर्माणमा समेत भारतले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिएको छ। यसै क्रममा भारतको पहलमा विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार गठबन्धन (CDRI) स्थापना भएको हो। CDRI ले विद्यालय, अस्पताल, घर तथा अन्य महत्वपूर्ण संरचनालाई विपद् प्रतिरोधी बनाउन विभिन्न देशसँग सहकार्य गर्दै आएको छ।

यसरी हेर्दा, विपद्का समयमा आवश्यकतामा आधारित, तीव्र र समन्वित सहायता उपलब्ध गराउने भारतको क्षमता पछिल्ला वर्षहरूमा उसको विदेश नीतिको महत्वपूर्ण साधन बनेको छ।

नजिकका छिमेकीदेखि विश्वका विभिन्न भूभागसम्म उद्धार, राहत, चिकित्सा तथा पुनर्निर्माणमा सक्रिय सहभागिताले भारतलाई विश्वसनीय पहिलो प्रतिक्रियाकर्ता तथा विश्वव्यापी हितका लागि योगदान गर्ने शक्तिका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।