बाटो मात्रै होइन, अधिकार पनि साँघुरियो: विष्णुपुरका डोम समुदायको पीडा

सप्तरी ११ जेष्ठ

सप्तरी जिल्लाको विष्णुपुर गाउँपालिकामा बसोबास गर्दै आएको डोम समुदाय आज पनि विकास, समानता र मानवीय सम्मानको प्रतीक्षामै रहेको गुनासो गरेको छ। चुनावी समयमा विकास, अधिकार र समावेशिताका ठूला–ठूला प्रतिबद्धता गरिए पनि व्यवहारमा भने विभेद, उपेक्षा र मौनता यथावत रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

स्थानीयवासीका अनुसार उनीहरूको बस्ती हुँदै राजविराजदेखि भारतको बिहारसम्म जोडिने सार्वजनिक बाटो करिब पाँच दशकअघि दुई वटा बैलगाडी एकसाथ आवतजावत गर्न सक्ने चौडाइको थियो। तर वर्षौंदेखि केही प्रभावशाली व्यक्तिहरूद्वारा सार्वजनिक जग्गा अतिक्रमण हुँदै गएपछि अहिले उक्त बाटो साँघुरिएर एक जनाले मात्र हिँड्न सक्ने अवस्थामा पुगेको आरोप समुदायले लगाएको छ।

बाटो साँघुरिएसँगै डोम समुदायले दैनिक रूपमा अपमान, गालीगलौज र सामाजिक विभेद भोग्नुपरेको बताएका छन्। एक स्थानीयले दुःख व्यक्त गर्दै भने, “हामीले पालेका सुंगुर हिँड्दा होस् वा हामी स्वयं बाटो प्रयोग गर्दा, विभिन्न किसिमका गाली र हेपाइ सहनुपर्छ। हामी पनि यही गाउँका नागरिक हौँ, तर व्यवहार भने अझै अछुतजस्तै गरिन्छ।”

समुदायका सदस्यहरूका अनुसार समस्या केवल बाटोको पहुँचसँग मात्र सम्बन्धित छैन, यो उनीहरूको सामाजिक सम्मान, समान अधिकार र बाँच्न पाउने आधारभूत हकसँग जोडिएको विषय हो। गरिबी, जातीय विभेद र सामाजिक बहिष्करणबीच जीवनयापन गरिरहेका उनीहरूले सार्वजनिक बाटो संरक्षण, सहज आवतजावत र सम्मानजनक व्यवहारको माग गर्दै स्थानीय सरकारसमक्ष पटक–पटक आवाज उठाए पनि विगत एक दशकदेखि कुनै ठोस पहल नभएको गुनासो गरेका छन्।

“चुनाव आउँदा नेताहरू हाम्रो घरदैलोमा पुग्छन्, आश्वासन दिन्छन्। तर चुनाव सकिएपछि हाम्रो पीडा कसैले सुन्दैन,” स्थानीयवासीको भनाइ छ।

सामाजिक अभियन्ताहरूका अनुसार विकास केवल सडक, भवन र बजेटमा सीमित हुँदैन। समाजको सबैभन्दा पछाडि पारिएको समुदायले समान अधिकार, सम्मान र न्यायको अनुभूति गर्न सके मात्र वास्तविक विकासको अनुभूति हुन सक्छ।

आज विष्णुपुरको डोम समुदायले उठाएको प्रश्न केवल एउटा सार्वजनिक बाटोको होइन, राज्यको दृष्टिकोण र सामाजिक न्यायको पनि हो। स्थानीय तहले समयमै उनीहरूको आवाज सुन्न नसके “समृद्ध गाउँपालिका” र “समावेशी विकास” का नारा भाषण र कागजमै सीमित रहने स्थानीयवासीहरूको भनाइ छ।